Hanaanka Dhaqaale ee Islaamka

Dhallinyaro, sida aanu rumeysannahay islaamku waa dhambaal ka yimid eebbaha hufan ee aanan lala wadaagin saamiga uunka. Milkiilaha ay farsamadiisu ku yimaadeen kuna joogaan dhiska cirirka iyo dhulalka. Waa baydariga aanan lagu wehelin farsamada iyo farshaxanka cimilada muuqatada iyo ma-muuqatada ee uunka noolaha iyo ma-noolahaba leh. Raxmaddiisa dhimrinta badan ayuu kamid yahay dhambaalka islaamka, taas oo aadamiga lagu hoga-tusaaleynayo tubta nolosha ee toolmoon ee ka maran gaajada, aqoon-darrida iyo is-cabiidsiga.

Dhaqaalaha Islaamka waa aqoon bulshadeed ee hagaajineysa hannaanka maaliyadeed ee bulshada aaminsan dhambaalka islaamka, isla-markaas ku qanacsan in ay ku badbaadiso hantideeda maaddiga iyo macnawiga ah. Waa hannaan aqooneed oo aadamigu uu ku baraarugey dhowaan, misana si dhakhso badan ayaa waxay ku noqotey faracyada culuumta dhaqaalaha ee lagu takhasuso kuwooda ugu mudan. Sababtu waxay tahay saldhigyada aqoontan oo ah mid garashadeeda uu xasiliyay axad aqoontiisu faxan tahay, una taagan ilaalada maslaxadda uunkiisa.

Intaynaan u guda-gelin hannaanka dhaqaale ee Islaamka, aynu isla-qirno marka hore Islaamku in uusan ahayn diin cibaado oo keliya, bal uu yahay mid qiimo gaar ah siiyay hagaajinta xiriirka ka dhexeeya dadka. Taasina waa mid uu ku hagaajinayo nolosha guud ee bulshada.

Markaad eegto aayadaha quraanka ah, kuwooda ka hadlaya cibaadada, farriimahooda waxay ku imanayaan si guud (Saaladaha ooga, Ramadaanka sooma, Sakada bixiya). Laakiin marar badan oo quraanku uu ka hadlayo xiriirka iyo mucaamalaadka dhex-maraya xubnaha bulshada, waxaad arkaysaa in si tifaf-tiran uu quraanku uga hadlayo. Tusaale-dhig waxaa ah aayadda ka hadleysa deynta la-kala qaadanayo oo ah aayadda ugu dheer quraanka. Waxaa intaas dheer cibaadaadkii oo mid-walba lagu sheegey in ay raad ku leedahay hufnaanta nafsadda qofka, taas oo markii ay hagaajiso qofkii uu noqonayo mid bulshadii wanaag ku soo kordhiya. Salaaddii ayaa lagu sheegey mid munkarka reebta, soonkii iyo sakadii ayaa lagu sheegey kuwo qofka nadiifiya.

Aragtidaas uu Islaamku la yimid, isaga oo ah dhambaalkii ugu danbeeyey ee xagga eebbe ka yimaada, xeerarkiisu waxay ku buuxiyeen wixii qawaaniin ahaa oo aadamigu uu ku dhaqmi lahaa xilli-walba oo goortu tahay iyo xayndaab walba oo goobtu tahay. Sida uu u hagaajiyay xeerka denbiyada, xeerka qoyska, xeerka colaadda, xeerka caalamiga, xeerka siyaasadda, xeerka ciqaabta, ayuu u hagaajiyay xeerka  maaliyadda. Hannaanka Dhaqaale ee Islaamka, waa aqoon ku cusub maxfallada aqoonta maaliyadda, laakiin  saldhigyadeeda waa kuwo horey u jirey oo waxay ku lammaanaayeen bayaankii curashada shareecadda islaamka. Waa hab dhaqaale oo hannaankiisu uu ka macquulsan yahay kana wanaagsan yahay, isla-markaas uga turid badan maslaxadda aadamiga labada hannaan ee kale oo dunida maanta lagaga dhaqmo ee kala ah hannaanka hanti-goosiga iyo hannaanka hanti-wadaagga.  

Hannaan walba ee dhaqaale wuxuu ku shaqeeyaa saddex arimood oo kala ah wax soo-saar (Proudction), qaybin (Distribution) iyo qaadasho (Consumption). Hannaanka dhaqaale ee islaamka, isaga oo daryeelaya maslaxdda aadamiga, wuxuu la yimid mabaadi’ iyo xeerar uu ka ilaalinayo in aadamigu uu isku-dulmiyo. Sidaa darteed, markii uu xoojiyay fahamkii wax soo-saarka oo uu ka dhigey cibaado Eebbe loogu dhowaanayo, ayuu qaybintiina u sameeyey qaab wixii la soo saaray ay ku gaaraan noolaha, iyada oo il-gaar ah lagu eegayo kuwa maatada ah ee bulshada ugu liita.  Halkaas ayay bulshadii ku noqoneysaa kuwo isu adeega oo is-buuxiya. 

Haddaba ujeeddada guud ee Islaamku uu ka leeyahay hannaankan wuxuu yahay in la xaqiijiyo cadaaladda dhaqan-dhaqaale (socio-economic justice), iyada oo la adeegsanayo habaynta khayraadka yaala dhulka oogadiisa iyo kuwa ku aasan dhulka gudihiisa. Iskaashi iyo wada-shaqayn ayaa lagaga mira-dhalinayaa si loogu guuleysto arinkaas. Waxaa taasi lagu yareynayaa farqiga u dhexeeya dadka wax haysta iyo dadka aanan wax haysan ee bulshada dhexdeeda ah. Dhaqaalaha caynkaas ku dhisan, Islaamku wuxuu ku doonayaa dhismaha bulsho ku liibaanta nolosha adduun iyo nolosha aakhiro. Liibaanta dunida waa saddex: (1) nabad iyo xasillooni. (2) xoriyad iyo madax-bannaani. (3) inaan gaajo laga wel-welin. Liibaanta aakhirona waa saddex: (1) denbi-dhaaf eebbe. (2) abaal-marin eebbe. (3) raali-ahaansho eebbe. 

Hannaankan waa mid lagu dabaqi karo si waafaqsan shuruudaha ay wadato nolol walba oo bulsho leedahay (beeralay, xoolaley, wershadley, macdanley, farsamaaley,  ugaarsato, kalluumeysato, iyo bulsho intaba isku darsatay). Waa hannaan ku dhisan mabaadi aanan wax laga beddeli-karin oo laga soo dhambalay aayadaha quraanka ah iyo sunnada tubtii suubanaha Maxamed ah (shacni iyo nabadgelyo dushiisa ha ahaatee). Iyada oo arinkaas laga duulayo, erey-bixinta uu quraanku ku sheegey dhaqaalaha wuxuu yahay al-maal (المال). 

 

Casharkii 2-aad

“ وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ”

(suuradda Al-Baqara, aayadda 30-aad)

Sida ka muuqata aayadda, mudnaanta aadamiga la siiyay waxay tahay in ummadaha eebbe uumey ayan jirin ummad ka sharaf badan iyo ummad ka aqoon-badan dadka. Mudnaantaas waxaa loo raacshey in iyaga iyo dhashooda loo hibeeyey dhulka iyo waxa dushiisa saaran iyo waxa gudihiisa ku jira gebi-ahaantood. Ujeeddo la’aan looguma dhiibin xilkaas culus. Bal, hooshaarka aadanaha reer ahaan loo huwiyey waxaa ka ratibmaya masuuliyad lagula xisaabtamayo.  Masuuliyaddaasi waxay  ku soo ururaysaa laba arimood. Mid waxay  tahay in ay adeecaan oo u dhega-nuglaadaan axadka mudnaanta siiyay iyaga oo u mahad-celinaya. Midda labaad waxay tahay in ay camiraad ku gutaan waajibka ka saaran hantidaas la dhaxalsiiyey. 

Waxaa xusid mudan in dhismaha hannaan dhaqaale uu u baahan yahay goob ay wax soo-saar ka jirto. In hannaan dhaqaale loo dejiyo goob uusan wax soo saar ka jirin, waxay lamid tahay in xeer loo sameeyo degaan ayan dad ku nooleyn. Sidaas darteed ayuu dhaqaaluhu u yahay curin wax soo-saar. Aayaddaas quraanka ah ee aanu soo xusney waxay muujisey milkayadda dhulka in gacanta loo geshey aadamiga. Ka-shaqeysigiisuna wuxuu u baahan yahay hannaan lagu maareeyo dhaqaalihiisa oo aanan leysku dulmin. Aayado quraan ah oo badan ayaa xoojinaya arinka la xiriira in dhulka laga shaqaysto, weliba dhiiri-gelinaya in loo dhibtoodo hawl-qabashada. Waxaanu ka xuseynaa aayaddan:

“ هُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلْأَرْضَ ذَلُولًا فَٱمْشُواْ فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُواْ مِن رِّزْقِهِۦ ۖ وَإِلَيْهِ ٱلنُّشُورُ”

(suuradda Al-Mulk, aayadda 15-aad)

Aayaddu waxay inoo tilmaamaysaa hantidaas xooggan ee ah dhulka iyo wuxuu xambaarsan yahay in ay yihiin wax leynoo hibeeyey, loona baahan yahay in laga shaqaysto. Ereyga lagu xusey aayadda ee lagu sheegey in leynoo dulleeyey waxaa laga dhadhansanayaa inaan la fariisan ee la adeegsado uunkaas inoo cabiidsan. Laakiin arinkaas waxaa raacsan oo in xasuusta lagu hayo la doonayaa hadafka danbe inaanan la illaawin. Hadafku wuxuu yahay in ay jirto isla-xisaabtan ka danbeysa hadiyaddaas leysa siiyey iyo sida loo adeegsado. 

Muddo dheer ayuu aadamigu ogaal u lahaa in dhaqaalaha guuleysta uu yahay mid ka yimaada shaqooyin xooggan oo la qabto. Shaqadana asalkeedu waa dhulka oo laga shaqeysto, taas oo la raacsho feker iyo khibrado ururey oo dadku ay iska dhaxlaan. Dhulkaas baaxadda wayn, aqoon-yahannada dhul-baradka ah (Geologists) waxay sheegaan in uusan jirin 1 meter oo afar-jibaaran oo aanan kheyraad lahayn. Laakiin dadka ayaa waxaa ku yar aqoontii ay uga faa’iideysan lahaayeen. Bal aayaddanna aanu isla-eegno sida ay u baraarujineyso kuwa ma shaqeystayaasha ah. 

“ إِنَّ ٱللَّهَ يُمْسِكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ أَن تَزُولَا ۚ وَلَئِن زَالَتَآ إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍۢ مِّنۢ بَعْدِهِۦٓ ۚ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا ” 

(suuradda Faadir, aayadda 41-aad)

Waa aayad kale oo basharka lagu dhiiri-gelinayo in ay dhulka ka shaqaystaan. Culimada dabiicad-baradka ah (Physics) waxay ku qiyaasaan miisaanka dhulka in uu yahay ku dhowaad lixdan tirilyan oo trilayn oo tan (60,000,000,000,000,000,000,000,000 tons). Ogaada in miisaanka walaxda iyo muggeeda ay laba arin kala yihiin. Natiijada xisaabtan waxaa suuragal ah in qaarkiin  la yaabaan oo ay is weydiiyaan sidii ay suuragal ku noqotay  in dhulka la miisaamo. Arintaasi waa sahal oo waxaa loo adeegsaday xeer fiisiko ah oo xisaabtiisu ay fududahay, kaas oo dugsigii sare aad ku soo qaadateen. Waa xeerkii uu fahamkiisu heley IssNewton ee awoodda cuf is-jiidka. Haddaba dhulka culeyska intaas le’eg ku fadhiya, eebbe ama haku hayo xeerka cuf is-jiidka ee walxaha oo Issac Newton lahaa ama haku hayo xeerka shabaagta uunka oo Albert Einstein uu ku xusey isu-dhigantiisa guud, amaba xeerar kale oo aynaan weli fahamsanayn haku hayo, waxaa xaqiiq ah in dhulka aanan loo hayn in macna-darri iyo fadhi ku-dirir loogu dul-noolaado. 

Shaqada dhaqaalaha abuurta ee islaamku uu dadka farayo waa dhaqdhaqaaq walba iyo fikrad kasta oo qofku uu isaguna wax isku-tarayo, bulshadana uu wax ku tarayo. Markii shaqadu ay tahay in heer bulsho loo qabto waxay u baahan tahay qorshe heer bulshadeed ah oo fikradda, farsamada, hawl-qaybsiga iyo hab-raaca intaba laga doonayo cidda masuulka u ah bulshadaas. Aadamigu waayo badan ayuu la soo kufaa-kacayay si uu u guto xilkaas oo waxay lahaayeen kuwo ku saaqida iyo kuwo ku aflaxa. Dhaqdhaqaaqyadii kala duwanaa oo ay ku curinayeen il-baxnimooyinkii taariikhda galay, shaqooyinkii badnaa oo ay qabteen waxaa ka curtay nadaamyada kala duwan ee dhaqaale ee dunida soo maray. Haddaanu ku soo dhowaano hannaanka Dhaqaale ee nolosha casriga ah, wuxuu yahay hannaan ay ku soo abyoodeen wixii nadaam dhaqaale ahaa ee ka dhismay xarakaadkii nololeed ee taariikhda soo maray. Hannaankan casriga ah ee dunida maanta lagaga dhaqmo waa mid ku lifaaqan aragtida cilmaaniyadda, kaas oo ujeedkeeda danbe uu yahay qancinta nolosha maadddiga ah ee basharka.  

 

 

 

 

Casharkii  3-aad

Haddii aanu u fahamnay in dhaqaaluhu yahay hannaan bulshadeed ee la xiriira nidaam wax-soo-saar iyo nadaam maareyn, waxaa muhim ah in halka uu ku abyoonayo ay noqto meel uu hannaankii ku  go’aamiyo qoondaynta agabayada ee bulshada dhexdeeda. Wax-soo-saarka iyo isticmaalka badeecadaha iyo adeegyada, guud ahaan waxay buuxinayaan baahiyaha kala duwan ee aanan xuduudda lahayn ee aadamigu uu qabo. Dhan kale haddaanu ka eegno, dhaqaalaha waa fagaarayaasha wax soo saarka, qaybinta, ganacsiga iyo adeegyada bulshada. Si guudna waxaa lagu qeexaa in uu yahay fagaare ay bulshadu ku cabbirto dhaqdhaqaaqeeda maaddiga ah ee la xiriira wax soo-saarka, adeegsiga iyo maareynta khayraadka ku yar nolosha bulshada dhexdeeda.

Sida qaalibka ah, hannaanka dhaqaaluhu waxaa saldhig u ah deegaan isku jaan-go’an oo bulsho aadami ah ay ku nooshahay. Ttusaale ahaan, duddo, degmo, gobol ama dowlad. Dabadeed bulshadaasi heer kasta oo ay tahay, waxay qorshe mideysan ugu hawl-galaan sidii ay uga faa’iideysan lahaayeen hantida ma-guurtada ah oo ay dhaxalka u heleen. Hantidaasi waa wax-kasta oo cimilada ay bulshadu ku nooshahay laga helayo, kuwaas oo loo adeegsan karo in lagu xoojiyo nolosha xubnaha bulshada, isla-markaas daboolaya bahiyadooda guud iyo gaar. Waxaa kamid ah biyaha, ciidda, birta, buuraha, macdanta, xoolaha, shidaalka, hawada, ileyska qorraxada iwl. Intaas oo hanti ah midda ka wada qiimi-badan oo bulsho ay ku naalooto waa dhallinyaradeeda. 

Wadar ahaan hantidaasi waa dhaqaalaha rasmiga ah oo eebbe u gartay aadamiga in ay dunida ku masruuftaan illaa cimriga nolosha ay gaba-gabowdo. Laakiin si bulshadu uga faa’iideysato waxaa lagama-maarmaan ah in ay diyaariso xooggii aqooneed oo adeeggan u qaban lahaa. Sidaa darteed macnaha dhamaystiran ee dhaqaalaha wuxuu yahay sida wanaagsan ee uu u dhaco agaasinka wax soo-saarka, kaas oo ay weheliso tayada badeecadaha iyo adeegyadeeda. Haddaanan la helin siyaasad wanaagsan oo lagu maareeyo, hantidaasi wax macna yeelan-meyso oo dadkeeda waxay u dhamaanayaan gaajo iyo cudur.  Haddaba hannaanka dhaqaalaha Islaamka waa mid hagaajinaya wax soo-saarka iyo maareyntiisa. Waa hannaan ku dhisan aqoon dhaqaale ama dhaq-dhaqaaq dhaqaale, kaas oo ku saleysan hab-raaca xagga mabaadiida iyo manhajka Islaamka. Waxaa jira oo dadka badankood ayan fahamsanayn in hannaan dhaqaale ee walba uu yahay mid ku dhisan caqiido. Sidaa darteed hannaanku waa inuu si isu miisaaman u dheelli-tiraa dhanka habaynta nolosha dhaqaale ee bulshada uu matalayo iyo dhanka dhowrista fikradaha uu ku dhisan yahay ee uu ku shaqaynayo. Waayo hannaan walba ee dhaqaale maahan mid ka madax-bannaan fikrado urursan oo leh dhaqan, caqiido, siyaasad iyo anshax wada-socda. Curashada aragtida uu hannaan walba ku dhisan yahay iyo hayaanka ay fikraddu kula soo nooleyd waxay khasbayeen in ay heshaa degaan ay ku fal-gasho iyo xikmad-yahanno ka shaqeeya socodsiinteeda. 

Tusaale ahaan haddii daraasad lagu sameeyo caqiidada hannaasnka dhaqaale ee hanti-goosiga oo ah hannaanka sida xooggan uga shaqeeya dunidan casriga ah, waxaanu ka dhex-heleynaa fikradaha aasaasiga ah ee uu ku salaysan  yahay mabda’a hanti-goosiga. Mowduucyada badan oo dhaqan ahaan la xiriira dhinaca hannaankan waxaanu ka dhex-arkaynaa nadaamka bangiyada, caymisyada, sharciyaynta, cabbirka siyaasadda ganacsiga, iyo saamaynta hanti-wadaaga ee dabaqadaha dhexe, siyaasadda gaarka ah ee lagula dhaqmo saboolka, haweenka, iyo dadka laga tirada badan yahay. Waa hannaan culimadii dejisey ay iska indha-tireen muhimadda ay leedahay nolosha dhinkeeda ruuxiga ah. 

Inta badan, dhaqaal-yahannada u dooda hanti-goosiga waxay ku doodaan sama-qabka xaqiijinta tirada agabka maadddiga ah ee qofku adeegsado si uu danihiisa guud u guto, uguna raaxaysto nolosha. Qaabka xad dhaafka ah ee dhaqaalaha cilmaaniyadda ku dhisan uu ula dhaqmo hantida, maahan mid aqoonsan in hanuunka eebbe uu yahay mid uu door uga bannaan-yahay nolosha aadanaha. Sidaa darteed, culimada dhaqaalaha cilmaaniyadda ku dhisan,  waxay kalsooni buuxda ku qabaan awoodda aadanaha si ay u soo bandhigaan xeelad habboon iyaga oo kaashanaya sababo u muuqda. 

Dhaawaca weheliya aragtiyada dhaqaale ee casriga wuxuu yahay iyada oo hannaankooda dhaqaale uu ku yar-yahay doorka uu anshaxu ku leeyahay in aadamiga si hufan oo siman loogu qoondeeyo looguna qaybiyo kheyraadka dhulka. Marka la waydiiyo sida loo heli karo danta bulshada marka qof kastaa uu haysto xoriyad aan xadidnayn oo uu ku fushado dantiisa gaarka ah, jawaabta ay ka bixinayaan waxay tahay in ciidamada suuqa laftoodu ay xaqiijin doonaan arintan.  Taasna waxay ku sababeeyaan, tartanka ka jira sayladaha xorta ah in uu yahay midka ilaalinaya isu dheelli-tirka danaha gaarka ah ee la kala leeyahay. 

Dhab ahaan haddii loo eego, arintaasi waa midda keentey in seyladuhu u af-duubnaadaan qoysaska hodanka oo dadka saboolka ah ka xayirtay tartanka. Waana sabab kamid ah dhaqaale-yahannada reer galbeedka in ay u iishaan hannaanka dhaqaale ee islaamka. Ninka la yiraashdo Jack Austerey oo ah dhaqaal-yahan hal-door ah una dhashay dalka Fransa wuxuu kamid yahay aqoon-yahannada bilaabay in ay tilmaamaan nuqsaanta wehelisa hannaanka dhaqaale ee casriga. Hadal uu yiri ayaa wuxuu ahaa sidan:

“ Waddada lagu kobciyo dhaqaalaha maahan mid ku kooban labada hannaan ee caanka ah oo keliya (hanti-goosiga iyo hanti-wadaagga). Bal waxaa jira mad-hab saddexaad ee hannaan dhaqaale ah, taas oo ah mad-habta hannaanka islaamka. Iyadu waa mad-hab dunida si caam ah uga shaqayn-doonta mustaqbalka. Maxaa yeeley waxay matashaa hab nololeed oo dhamaystiran ”.

Aqoonsigan wuxuu imanayaa si uu u muujiyo nuqsaanta labada hannaan ee casriga ah, taas oo uu buuxiyay hannaanka dhaqaale ee diinta islaamka ay leedahay. Labadan hannaan oo midna uu xoojinayo xuquuqda qofka hantiilaha ah midka kalena uu xoojinayo xuquuqda bulshada, ayuu Jack Austerey wuxuu ku tilmaamay in ay yihiin kuwo ku eg xudduudaha dowladaha kala aaminsan oo aanan u tallaabi karin xudduud laga aaminsan yahay hannaan kale. Waxaa kale oo jira in dhaqaalaha islaamku uu kaga duwan yahay hannaanyada kale iyada oo hnnaanka islaamku uu xiriir la leeyahay dacalladii kale ee nolosha. Hagaajintiisa waxaa bulshada ugu hagaagaya xagal walba oo noloshu ay leedahay.  

 

Casharka  4-aad

Waxaa nolosha soo maray dugsiyo kala duwan oo lagu xalliyo mushkiladaha dhaqaale ee basharka. Sida aanu soo xusney kuwooda ugu milgaha wayn waxay yihiin labada nadaan ee maanta lagaga dhaqmo dunida (nadaamka hanti-goosiga iyo nadaamka hanti-wadaagga). Waxaa jira hannaan dhaqaale oo kale oo qudhiisu ah nadaam casri ah. Laakiin xusiddiisu way ku yar-tahay qoraalada iyo doodaha aqooneed ee lagaga hadlo nadaamyada dhaqaalaha. Kaasi waa hannaan isku-dhafka ah. Sanadihii 1930-meeyadii, aafooyin dhaqaale iyo bur-bur heer carri-edeg gaaray, taas oo ay ka dhalatay diiqaddii weyneed (The Great Depresson) waxay dhaliyeen in dhaqaalihii dunida uu xumaado. 

Arintaasi markay dhacday qaar kamid ah dhaqaal-yahannadii iyo xikmad-yahannadii reer Yurub waxay ku fekereen sidii mushkiladdan looga gudbi lahaa. Arintaasi waxay muujisey, nadaamka hanti-goosiga ee xorta ah in uusan keligiis ku filleyn xalka mushkiladaha dhaqaale ee dunida. Sidaa darteed, dowladihii ayaa looga maarmi-waayay in ay soo fara-geliyaan jahaynta nadaamkii dhaqaale ee xorta ahaa. Aragtidaas ninka iska-lahaa wuxuu ahaa dhaqaal-yahan u dhashay dalka Ingiriiska oo la yiraahdo John Keynes (1883 - 1946). Aragtidiisii isaga ayaa loogu magac-daray oo waxaa la yiraahdaa (Keynesian Economic Model).

Sida aanu soo xusney, marxalad kasta oo aadamigu uu la soo maray fikradihiisa dhaqaale, waxay ku soo abyoodeen laba hannaan oo dunida buuxiyay. Caqiidada labadaas hannaan ayaa waxay kala ahaayeen kuwii ku legdamayay dunida muddadii ahayd qarnigii 20-aad. Iyagu waxay kala ahaayeen nadaamka dhaqaale ee hanti-goosiga, kaas oo ay ku dhaqmayeen dowladaha reer galbeedka. Dowadahaasi waxaa hormood u ahaa welina u ah Mareekan, Yurubta galbeed, Jabaan, Kanada iyo Australia. Nadaamka labaad wuxuu ahaa hannaanka dhaqaale ee hanti-wadaagga. Waxaa ku dhaqmayay dowladaha Midowga Soofyeeti, Shiinaha iyo Yurubta bari. Dagaalkii qaboobaa wuxuu ahaa dagaal ay ku loolamayeen labada caqiido ee labada nadaam. Dowladaha dunida intooda kale waxay la kala safnaayeen labadaas fikradood. 

Si aanu u qiimeyno tayada uu leeyahay hannaanka dhaqaale ee islaamka, aynu yara-eegno labada hannaan ee kale. Haddaanu ku hor-marno hannaanka dhaqaale ee hanti-goosiga, waa hannaan la  curtay kacaankii wershadaha ee Yurub. Kacaankan hortiis, waxaa jiray hannaan  dhaqaale ee fiyudaal ah. Wuxuu ahaa hannaan si toos ah dadka loogu cabiidsado. Daah-furkii kacaankii warshadaha ee Yurub ka curtey rubucii u dambeeyay ee qarnigii 18-aad waxay ahayd astaanta dhabta ah ee bilowga nadaamka raasu-maaliga ah. Waxay ahayd marxalad ay soo if-baxday koboca wershadaha iyo ubaxayntii aqoonta farsamada. Markaas, raggii wershadaha samaystay (raasu-maaliyiinta) waxay noqdeen awood raad ku yeesha noloshii dhaqaalaha ee Yurub. Iyagu waxay gacanta ku dhigeen wax soo-saarkii adduunka iyo ganacsigii caalamku is-dhaafsanayay. Waxay markaas noqdeen, dhaqaale ahaan iyo dhaqan ahaan kuwo ka horeeya ummadihii ku noolaa qaaradihii kale. 

Gaar ahaan boqortooyada Ingiriiska oo lagu naaneysi-jiray boqortooyadii ayan qorraxdu ka dhicin, dalkeedu wuxuu ahaa waddanka ugu hor-marsan Yurub. Taasi waxay ka dhalatay ka faa’iidaysiga kheyraadka ay ka heshey dalalkii ay gumaysan jirtay, gaar ahaan jasiirad u-egta Hindiya. Halkaas oo hannaanka raasu-maaliga uu horseeday in la unko dhaqaale aad u badan oo wata dheeri siyaado ah, isla-markaas keyd fara-badan laga dhigey. Arintaasi waxay hantiilayaashii u saamaxdey, wax soo-saarkoodii ka sokow, in ay maal-gashiyo ku sameeyaan wershadihii xoogeysanayay. Xaaladda caynkaas ah ayaa waxaa ka dhashay fahamka dowladnimada xambaarsan siyaasadda fur-furan (Liberalism). 

Dabadeed waxaa halkaas ka curtay aragti nadaam dhaqaale oo cusub, kaas oo lagula dirirayo aragtidii dhaqaale ee fiyudaalka ahayd. Curinta aragtidan cusub waxaa isugu tegey xikmad-yahanno iyo dhaqaal-yahanno badan. Waxaa halkaas ka abuurmey caqiido iyo aragtiyo kala duwan oo la xiriira siyaasad, dhaqan, aqoon bulshadeed iyo aqoon dhaqaale. Arintaasi waxay hor-seedey kacdoomadii lagaga  soo horjeeday nidaamkii boqorrada ee feudalka ahaa oo Yurub ka dhisnaa.  Fikraddan cusub waxay hantiilayaashii siisey awood ay kaga adkaadaan nadaamkii siyaasadeed ee dowladihii ka dhisnaa Yurub.  

Hannaanka dhaqaale ee aragtidan waxaa u saldhig ah oggolaansho lahaanshaha gaar-ahaaneed, taas oo qofka uu si madax-bannaan uga qayb-qaadanayo howlaha ah wax soo-saarka, qaybinta, adeegsiga iyo is dhaafsashada hantida. Qaybsiga shaqada iyo seyladda xorta ah ayaa wuxuu saamaxayaa dhaqdhaqaaqa dhaqaale oo faa’iidadiisa ay ku dhamaaneyso shakhsiga raasu-maalka leh. Si taas loo gaaro, waxay ku tiirsan tahay habka bixinta iyo dalabka (Supply and Demand) si loo go’aamiyo qiimaha ka dibna faa’iidada. Sidaas ayuu hanti-goosigu wuxuu ku noqdey hab-dhaqaale, taas oo leh falsafad bulshadeed iyo mid siyaasadeed ay fikraddeedu ku asteynsan-tahay. Iyada oo isla-markaas xoojinaysa fikradda xorriyadda dhaqaalaha iyo habka suuqa xorta ah ee lagu go'aaminayo qiimaha iyo faa'iidada. Aragtidan waxaa waalid u ah dhaqaal-yahan u dhashay dalka Ingiriiska (Scottland) oo la yiraahdo Adam Smith (1723 - 1790).  

 

Casharkii 5-aad

Hannaanka labaad ee dhaqaalaha casriga ah waa nadaamka ee ku dhisan aragtida hanti-wadaagga. Aragtidan waxay ka curatay aafooyinkii bulsho ee ka dhashay nadaamka raasu-maaliga ah. Natiijooyinkii ka dhashay hannaanka hanti-goosiga ayaa waxay kallifeen in mufakiriintii iyo aqoon-yahannadii Yurub ay baadi-goobaan hannaan ay ku badbaadiyaan nadaamka dhaqaasle ee waddamadooda. Fara-gelintii ay dowladdu ku samaysay nadaamka dhaqaale ayaa wuxuu kallifey in la baadi-goobo nadaam aanan hanti-goosiga ahayn, kaas oo wax soo-saarkiisa inta badan ay ku tiirsan lahaanshaha guud.

Aragtidan hanti-wadaagga dhaqaalaha waxay leedahay noocyo kala duwan. Mararka qaar waxay ku eg-tahay keliya in dowladdu ay awood u leedahay in ay fara-gelin ku samayso nadaamka dhaqaale, sidaasna uu nadaamkii  ku noqdo mid aanan hanti-goosi ahayn. Marna wuxuu noqdaa nadaan faraha la gala nolosha shaqaalaha iyo dan-yarta si uu u dejiyo xeerar khuseeya dhaqaalahooda iyo arimahooda bulshadeed. Laakiin guud ahaan hant-wadaaggu waa hannaan dowladda siinaya milkiyadda dhaqaale ee degaanka (dhulkii, wershadihii, agabkii lagu shaweynayay iyo gebi ahaan wax soo-saarkii). 

Aragtidan ku dhisan mabaadiida hanti-wadaagga dhaqaalaha, Laba dugsi ayaa ugu wayn. Mid wuxuu yahay hantiwadaagga khayaaliga ah (Utopean Socialism), midka kale waa hanti-wadaagga Maarkisiga (Marxsit Socialism). Hannaanka hanti-wadaagga khayaalka ah waa aragti suuragalkeedu ay adag tahay. Waxay ku baaqeysaa dhismo bulsho aadamigu uu maqsuud ku yahay. Bulsho dhaqaalaheedu uu ku dhisan yahay lahaanshaha wadajirka ah iyo qaybinta siman ee agabka nolosha, shaqaduna ay tahay wax uu qofku is-khasbayo. Qofka shaqaalaha ah, natiijada shaqadiisa wuxuu ka qaadanayaa inta noloshiisa deeqda. Wixii dheeri ah bulshada ayuu uga tegayaa. Dhaqaal-yahanno iyo aqoon-yaanno badan ayaa u joogsadey in ay u u doodaan aragtidan. Xataa waxaa u jirey rag maal-qabeeno ahaa. Waxaa kamid ahaa Wilhelm Waitling (1808 - 1871) oo u dhashay Jarmal, Robert Owen (1771 - 1858) oo u dhashay Ingiriis, Etienne Cabet (1788 - 1856) oo u dhashay Fransiis.

Raggan iyo kuwa la aragtida ah waxay si xooggan u naqdiyeen hannaanka hanti-goosiga. Lahaanshaha gaar-ahaaneed ayaa waxay ku sheegeen in uu nolosha bulshada ku yahay mixnad aanan la hor joogsan karin. Waxay ku sheegeen in ay dhiig-miirad yihiin oo ay ka danaysanayaan bulshada inteeda badan oo dan-yarta ah, isla-markaas ay hor-taagan yihiin nolosha sinnaanta iyo cadaaladda ku salaysan. Nolol ay dadku walaaloobayaan, wada-shaqysanayaan, isna jeclaanayaan. 

Nimanka u doodayay hanti-wadaagga noocan ah waxay noqdeen kuwo xag-jir ku noqdey aragtidoodii, markii ay arkeen sida xad-dhaafka ah ee aadaminimada ka baxsan oo ragga hantiilayaasha ah ay uga faa’iideysanayaan bulshada dhibban. Markaas ayay qaateen aragtidan xag-jirka ah xag-jirka ah oo ay ku tilmaamayaan in aragtidooda lagu dhisi karo bulsho ku noolaata nolol ay ku sifeeyeen in ay lamid tahay midda uu quraanku inoogu sifeeyey jannada eebbe. Nolol uu qofku si dhamaystiran raali uga noqonayo, wax-walba oo uu jantona uu ka helayo.  

Nimanka xoojinayay fikraddan xooggoodu waxay ahaayeen kuwo u dhashay Fransa oo uu raad ku yeeshey kacdoonkii Fransiiska. In-kasta oo xilligaas ay bilaabatay qul-qulka aragtida kacdoonka hanti-wadaagga ee heerka koowaad, misana xilligaas hore waxay ku guuldaraysteen jaan-gooyada waddadii loo mari lahaa hirgelinta aragtidan. Si haddaba ay aragtidu uga gudubto marxaladdii ay ku wadeen, raggii kacaan-yahannada ahaa waxay ku ekeeyeen dhaqdhaqaaqoodii soo bandhigid baaqyo isbeddel-doon ah iyada oo loo marayo hor u-marinta cilmiga iyo aqoonta, iyo faafinta anshaxa. Arimahaas ayay u tixgeliyeen dhismooyaasha  sare ee saldhigga u ah geeddi-socodka aragtidooda.  In-kasta oo aragtida raggan ay ahayd mid khasbeysey in hannaanka siyaasadeed la beddelo si loogu guuleysto in hannaanka dhaqaale la beddelo, misana iyagu waxay ka fogaadeen in ay qaab kacdoon ah wax ku beddelaan. Waxay doorteen, culaabta iyo caqabadaha ay kala kulmayaan halganka isbeddelka ay doonayaan, in ay u kaashadaan in hayaanka waayuhu uu la riixo. Si markaas loo helo nadaamka jira ee dulmiga ku dhisan mid uga haboon nolosha dan-yarta bulshadooda. 

Qaar kamid ah ragga aragtidan qaatay waxay khilaafeen waddadii qunyar-socodka ahayd ee kuwa u ololeynayay hanti-wadaagga ay isbeddelka ku doonayeen. Iyagu waxay doorteen in ay qaab kacdoon ah ay ku beddelaan hannaanka hanti-goosi ee ka dhisan dunida. Waxaa raggan kamid ahaa Friedrich Angels (1820 - 1895) oo u dhashay dalka Jarmalka. Wuxuu ahaa xikmad-yahan, taariikh-yahan, dhaqaal-yahan, kacaan-yahan, siyaasi, qoraa iyo maal-qabeen. Ninka bixiyey magaca hanti-wadaagga khayaaliga ah waa isaga. Wuxuu ku baaqay, kacaanka hanti-wadaagga ah in uusan ahayan mid ay waayuhu keenaan. Bal uu yahay is-beddel kacdoon ah oo ay dhaliyaan dabaqadda shaqaalaha ee dan-yarta ah ee ku dhibban nadaamkan. 

 

Casharkii  6-aad

Friedrich Angels, isaga oo wiil yar ah ayaa waalidkiis ay ula qaxeen Ingiriiska. Markuu weynaadey, dhaqdhaqaaqiisa siyaasadeed wuxuu ka bilaabay in uu naqdiyo siyaasadda dhaqaale ee hantiilayaasha burjuwaasiyiinta ah. Wuxuu kaloo si adag u naqdiyi jirey kooxaha rumeysan nadaamka dhaqaale ee hanti-wadaagga ah, kuwaas oo diiddan in ay is-beddelka xoog ku keenaan. Sanadkii 1844-kii, waxay magaalada Paris isku barteen nin isna asalkiisu yahay Jarmal oo la yiraahdo Karl Marx (1818 - 1883), kaas oo ay si wada-jir ah u dhiseen jamciyadda shuuciyiinta (Communist League). Jamciyaddan oo ay isku bahaysteen qolyihiin kooxo xag-jir ah, waxaa lagu asaasey magaalada London sanadkii 1847-kii. Iyagu waxay dhaqdhaqaaq ka wadeen magaalooyinka waawayn ee Yurubta galbeed. Halkaas ayay lagaga dhawaaqay  halheyskii caan-baxay ee ahaa shaqaalaha adduunkow midooba! (Workers of the World, Unite!).

Waxaa xigay sanadkii 1848-kii in uu soo baxay qoraalkii lagu magacaabay bayaankii shuuciyadda (The Communist Manifesto). Bayaanku wuxuu ahaa buug yar oo siyaasadeed oo ay si wada-jir ah u soo saareen labada filosoof ee kala ah Karl Marx iyo Friedrich Engels. Iyaga waxaa markaas wakiishay ururkii isbahaysiga shuuciga. Buuga waxaa asalkiisii lagu daabacay magaalada London 1848-kii. Bayaankan wuxuu noqdey mid ka-mid ah dukumeentiyada siyaasadeed ee ugu saameynta badan adduunka. Bayaanku wuxuu soo koobayaa aragtiyaha labada filosoof (Marx iyo Engels), taas oo ay kaga hadlayaan fikrado khuseeya dabeecadda bulshada iyo siyaasadda. Waxay buugga ku sheegayaan in taariikhda bulshooyinka dhammaanteed ay tahay mid salka ku haysa halgan dabaqadeed. Iyagu waxay si kooban u soo bandhigayaan fikradahooda ku aaddan sida bulshadii hanti-goosiga ahayd ee waagaas jirtay loogu xawili karo bulsho hanti-wadaag ah.

Waxaa kale oo qoraalka lagu soo bandhigay hab lagu lafa-gurayo waddadii lagu mideyn lahaa halgamada dan-yarta dunida ay kaga xoroobayaan dulmiga ay maal-qabeennada ku hayaan. Baaragaraafka ugu dambeeya ee Manifesto, labada nin waxay ku muujinayaan baaq ku wajahan dan-yarta oo ay ugu sheegayaan in maal-qabeennada lala dagaalamo oo si xoog ah loo beddelo dowladaha dhisan oo ay gacanta ka helayaan. Qodobo ay ku xuseen gaba-gabada buugga waxaa kamid ahaa, in la baabi’iyo milkiyad walba oo dhul lagu sheeganayo. Dhulkuna gebi-ahaan in uu noqdo mid loo kireeyo u-adeegidda danta caamka ah. Bayaankan ayaa wuxuu ahaa  baaq dunida dacalladeeda ka curiyay kacdoomo ku shixnadan fikradahaas shuuciyadda axg-jirka ah. 

Sanadkii 1867-kii, Karl Marx  oo ahaa ninka lagu naaneysey magaca fikradda shuuciyadda (Marxism) wuxuu qorey buugga tix-raaca u ah nadaamka dhaqaale ee hanti-wadaagga. Buuggaas oo laba qayb ah, waxaa goor-danbe isu geeyey oo hal buug ka dhigey Friedrich Angels. Buuggu wuxuu xambaarsan yahay falsafad, taariikh, hannaan dhaqaale iyo hannaan siyaasadeed. Isagu wuxuu si adag ugu  mucaaraday dhamaan aragtiyada hanti-goosiga, kuwaas oo seyladaha ku haysta awood aanan lagula tartami karin. Seyladaha oo ahaa fagaaraha uu ka dhacayo tartanka dhaqaale, ayaa nimanka raasumaaliyiinta ah ee ka lacagaysta kacaankii wershadaha, waxay noqdeen kuwo hanti badan sameeyey. Taasi waxay dhalisey hantiilihii in uu noqdo taajir ay lacagtiisa isia-sii dhasho. Danyartiina in ay saboolnimo u kororto, iyaga oo meel ay wax qabtaan la’.

Waxa ugu wayn oo Karl Marx iyo saaxiibkiis ay ka digayeen waxay ahayd in dad gaar ah uu dhaqaalahii gacanta u galo, iyada oo bulshada inteeda badan ay ku dhibban tahay nolosha. Gaar ahaan shaqaalaha oo ah xooggii wax soo saarayay. Sidaas ayaa nadaamka hanti-wadaagga ah wuxuu inta badan ku salaysan yahay aragtida dhaqaale ee shuuciyadda, taas oo ah lahaanshaha dawladnimo ee dhanka wax soo-saarka, halkii ay ka ahaan lahayd lahaanshaha gaarka ah. Waxaana loo qaatay in wax-soo-saarku ku yimaado baahida iyo rabitaanka bulshada, sidaa  darteedna ay dawladdu kormeerto lahaanshaha gaarka ah ee wax-soo-saarka. Isla-markaas ay u go'aamiso badeecadaha hadba baahida suuqa ka jirta, si waafaqsan rabitaanka bulshada. 

Nidaamka dhaqaale ee hanti-wadaaga waxa lagu gartaa maqnaanshaha lahaanshaha gaarka ah iyo lahaanshaha guud oo la maamulo. Lahaanshahaas waxaa iska leh qof kasta, laakiin dowladda ayaa ah tan maamulaysa. Sidaa darteed dowladdu waxay kormeer joogto ah ku heeneysaa hannaanka qaybinta shaqsiyaadka aan awoodda u lahayn wax soo saarka, kheyraadka iyo raasumaalka. Maadaama dowladdu ay xaq u yeelatay lahaanshaha wax-walba, iyada ayaa waxay tahay cidda looga danbeeyo magacaabidda waaxyaha iyo hay’adaha ay khuseyso go’aannada wax soo saarka. Xakamayntan dawladeed waxaa ay ka muuqataa heerka sicirka, iyada oo ay dawladdu go’aaminayso qiimaha badeecadaha seyladaha yaal. Awoodda dowladdu waxay markaas noqoneysaa midda xukunta seyladaha, taas oo laga yaabo in ay hoos u dhigto badi badeecooyinka si ay u noqdaan kuwo la wada heli karo, ama in badeecaddii qaarkood ay kor u qaado qiimaha si loo xaddido isticmaalka bulshada. 

 

Casharkii 7-aad

Haddaanu faham guud ka soo aragnay sal-dhigyada labada hannaan-dhaqaale ee kala ah hanti-goosiga iyo hanti-wadaagga, haddana waxaanu yara-eegeynaa hannaanka dhaqaale ee islaamka. Sida ay aayadda quraanka ah qeexdey, kitaabka quraanka ah loogama tegin mushkilad bulshadeed oo uusan xluusheeda tilmaamo guud oo haboon ka bixin. Sida ay ku soo aroortay qayb kamid ah aayadda 38-aad ee suuradda Al-Ancaam waxay oranaysaa sidan: 

“ ۚ مَّا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِن شَيْءٍ ”

Ereyga ah shey ( شَيْء) ee aayadda lagu xusey waxaa loola jeedaa wax-walba oo uunka ka jira ee nolosha maaddiga iyo macnawiga ah. Haddaan si-kale u dhigno, labadan xaraf ee ah shiinka iyo ya’da, aayaddu waxay ku soo koobtay tilmaan lagu sheegayo wax-walba oo jira ee aanan eebbe ka ahayn. Aayaddu waxay halkaas inoogu sheegeysaa sida aqoonta faxan ee kitaabka quraanka ah uu xambaarsan yahay. Weliba isaga oo ah kitaab uu ka kooban yahay 323671 oo ereyo af-carabi ah, misana xambaarsan aqoon mug wayn. Sida mowduucayagu yahay, waxaanu soo xulanaynaa qayb kamid ah aayadahaas ereyada kooban ah oo la raacshay qayb kamid ah ereyo ah axaadiistii laga soo wariyey suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.), waxay buuxiyeen dhismaha hannaan dhaqaale. 

Aayadahaas iyo axaadiistaas la dhigey muddo laga joogo ku dhowaad 15 qarni, waxay inagu-hagayaan ka qurux badan, ka cadaalad badan, ugana faa’iido badan aadamiga. Haddaanu ku hormarno in aanu laba tilmaan ka bixinno labada hannaan ee aanu ka soo sheekeyney, hannaanka hanti-goosiga ee maanta ka shaqeeya dunida wuxuu waxaa la curiyey dagaalkii II-aad ee dunida. Xeerarkiisa waxaa lagu dejiyey degmada Bretton woods (New Hampshire - USA) sanadkii 1944-kii. Waxay ahayd xilli ay sanad ka dhiman tahay gaba-gabada dagaal-waynihii II-aad ee dunida. Halkaas ayaa lagu jaan-gooyey heshiiskii la magac-baxay Bretton-Woods System, kaas oo saldhig u noqdey hannaanka hanti-goosiga oo ay curadka ka noqdeen labada hay’adood oo caalamiga ah ee kala ah bank-iga adduunka (World Bank) iyo hey’adda lacagta adduunka IMF (International Monetary Fund).

Nadaamka hanti-wadaagga ayaa isna wuxuu curtey dagaal-waynihii I-aad gudihiisa. Waxay ahayd markii xisbigii belshifigga uu kacdoon kagala wareegey hoggaankii dowladnimo oo ay ka talinayeen caa’iladdi qaysarrada ee Ruushka. Kacdoonkaas oo curtay bishii oktober sanadkii 1917-kii ayaa wuxuu ku magac dheer-yahay (Oktober Revolution). Waxaa markaas dhismey dowlad la magac-baxday Midowga Soofyeeti, taas oo u joogsatay in ay hir-geliso fikradihii dowladnimo oo ay ka tageen labadii nin ee saaxiibada ahaa (Karl Marx iyo Friedrich Engelse). Fikradahaas waxay isugu jireen:

1)    Hannaan siyaasadeed oo lagu hoggminayo hab-dhaqan keli-talis

2)   Hannaan dhaqaale oo lagu hoggaaminayo seylado aanan xor ahay

3).  Hannaan dhaqan oo lagu hoggaaminayo caqiido diin-la'aan ah.

Mid walba oo kamid ah labadaas hannaan wuxuu noolaa muddo 70 sano ku dhow. Hannaanka raasumaaliga ee casriga, sida aanu soo xusnay waxaa loo caga dhigay sanadkii 1944-kii. Wuxuu bur-buray sanadkii 2008-dii. Sanadkan uu bur-burka haleelayo waxaa caalamka ka dhacay Diiqaddii wayneed (The Great Recession), taas oo raadka bur-burkeeda dhaqaale ay ahayd mid gaartay caalamka dacalladiisa. Dalka Mareekanka oo ahaa ubucdii uu bur-burku ka soo bilawday, ayaa rubucii saddexaad ee sanadkii 2008-dee ayay musiibadu ku habsatay. Dhibaatadii uu watay fadhiidka dhaqaale wuxuu ku hor-maray shirkadihii dhismayaasha, waxaa xigey shirkadihii caymiska iyo bangiyadii, waxaa xigay shirkadihii baabuurta ee Mareekanka. Dowladda Mareekanka goor danbe ayay isku deydey in ay wax ka qabato dhibaatada, markaas oo 3/ 10- 2008-dii bilyan ay banki-iyada waawayn ee dalka ay u shubtay lacahg gaaraysa 700 oo bilyan oo dollar. Arintaasi waxba sooma ayan kordhin oo waxay ahayd xilli uu cudurkii u gudbay qaaradda Yurub iyo Kanada.

2/ 10- 2008-dii, dowladda Ingiriiska ayaa xigtay oo ku dhawaaqday in dhaqaaleheeda uu fadhiid noqdey. Waxaa ku xigay Jarmalka oo isna 13/ 11- 2008-dii ku baaqay cudurka soo gaaray dhaqaalaheeda. Maantaas ay dowladda Jarmalka ku dhawaaqdey diiqadda dhaqaale, maalintii xigtay ayaa mar-qura dowladihii ku bahoobay cumladda Euro-da ayaa iyaguna ay ku baaqeen dhibaatada dhaqaale oo soo food-saartay waddamadooda.

17/ 11- 2008-dii, xanuunkii dhaqaale wuxuu u gudbay qaaradda Aasiya oo Jabaan ayaa iyaduna dhawaaqday. Waxay ahayd xilli uu dhaqaalihii Shiinaha ka hakadey xawaarihii uu ku socdey kobociisa. 12/ 12- 2008-dii Ruushka  iyo Talyaaniga ayaa iyaguna maalin dhexdeed ku dhawaaqay in dhaqaalahoodii uu curyaamay. 

Waxaa xigay waddamada wax wershadaha leh ee qaaradaha Aasiya iyo Laatiin Ameerika. Dowladaha bariga dhexe oo soo saara rubuc shidaalka adduunka lagaga adeegto, bilowgii hore dhaqaalahooda wuxuu u muuqday mid ka badbaaday fadhiidka. Laakiin goor danbe oo sicirkii shidaalka uu hoos u dhacay ayay iyaguna la kofeen cudurkii. 

 

Casharkii 9-aad

Cabdil-Malik ibnu Marwaan wuxuu ahaa khaliifkii shanaad ee dowladdii qoyska Amawiga. Xilligeedii, hannaanka dhaqaale ee islaamku wuxuu marayay heerkii ugu sareeyey. Waxay ahayd xilli ay markii ugu horeysey la hirgeliyey siyaasadda cumladda. Dowladdu waxay markaassamaysatay lacag wax lagu kala iibsado. Cumladdan ayaa waxay noqotay midda qura oo ka shaqaysa dhamaan gobollada ay dowladdu ka talineysey. Halka hannaanka dhaqaale ee islaamka uu yahay mid laga dhaxlay quraanka iyo axaadiista nabawiga ah, labadan hannaan ee aanu soo xusney dejinta xeerarkooda rag badan ayaa isugu tegey oo si hagar-la’aan ah uga shaqeeyey dejinta dejinta xeerarkooda iyo hagaajinta dhaqan-gelintooda. Raggaasi oo aanan isku xilli ahayn, isku qowmiyadna ahayn waxay isugu jireen dhaqaal-yahanno, xigmad-yahanno, maal-qabeenno iyo xataa siyaasiyiin iyo mufakiriin. Iyada oo ay taasi jirto ayay cimri toddobaatan sano ah ku fashilmeen in ay aadamiga u horseedaan dhaqaale laga dhaxlo baraare iyo barwaaqo-sooran. Hir-gelintoodiina dad badan ayaa lagu dulmey.

Waxaa arinkaas dhinac yaal, hannaanka dhaqaale ee islaamka waa aqoon laga dhaxlay dhambaalka ilaahiga ah ee uu aadanaha u soo gudbiyay suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.).  Laga-bilaabo maantii uu baxsadka ahaa ee uu ka qaxayay reer tolkiis oo kula dirirayay nadaamkan uu ula yimid, dabadeedna magaaladii uu u qaxay uu dadkii raacsanaa u abuurey seylad u gaar ah oo ay ka adeegtaan. Muddo 70 sano ah dabadeed, wax-tarka iyo wanaagga uu hannaankan la yimid wuxuu ahaa mid kobcinayay dhaqaalaha bulshada. Waxaa intaas dheer, markii hannaankii uu gaaray heer dalcadda dusheeda ah wuxuu halkaas ku sugnaa muddo 1000 sano ka badan oo uusan marna ku iman diiqad dhaqaale, isaga oo muddadaas aadamiga ugu adeegayay sida ugu haboon uguna wanaagsan. Intaas aqoonsi waa ugu filan tahay in  islaamku yahay caqiido dhan walba ka hagaagsan. Haddaba waxaa mudan in wax laga ogaado  farqiga u dhexeeya labadan nadaam iyo hannaanka dhaqaale ee islaamka. Arintaasi waxaa lagu soo koobi karaa saddex qodob oo kala ah: 

1) Ujeeddada Dhaqaale-abuurka: Nidaamka dhaqaale ee islaamka, si guud iyo si gaar ah, ujeeddadiisu waa in la qanciyo baahida qofka. Isla-markaas in la helo nolol hufan si dadku ugu noolaadaan nolol raaxo leh, laguna xoojiyo hor u-marka bulshada iyo deegaanka ay ku nool yihiin. Taasina waxaa lagu heli karaa in noloshu ay qanciso shuruudaha maaddiga iyo ruuxiga ee aadanaha. Marka la eego ujeedooyinka nidaamyada hanti-wadaagga iyo hanti-goosiga, waxay yihiin kuwo xoogga saara dhanka maaddiga oo keliya, laakiin ka maran dhinaca ruuxiga ah.

“ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ ۚ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ” Suuradda Al-Acraaf, aayadda 32-aad

2) Manhajka loo Marayo Dhaqaale-abuurka: Nidaamka dhaqaale ee islaamka waa mid ku dhisan anshax suuban iyo mabaadi hufan. Sal-dhigiisu waa xalaal-quudad, waxaana ka mid ah daacadnimo, isku-tiirsanaan, kalgacal iyo walaaltinimo u dhexeysa aadamiga wada shaqeeya. Iyada oo weliba la aaminsan yahay in shaqadu tahay cibaado. Halka nidaamka hanti-wadaagga iyo hanti-goosiga ay kala soocaan diinta iyo habka nolosha, dadkoodana waxaa ka dhexeeya loolan xaasidnimo ah. Mararka qaarkood waxay ku dhaqmaan mabaadi munaafaqnimo ee ah (Machiavellism), kaas oo tilmaamaya habka aad nolosha u raacayso in qiilkeeda midka xakameynaya uu mar-walba yahay dhammaadka ujeedkaaga (The Ends Justifies the Means). Taasi oo macnaheedu tahay si qofku ujeedkiisa u gaaro in ay u xalaal tahay waddo-walba oo uu u marayo. Waxaa hubaal ah dhaqaalaha caynkaas ku dhisan in uu yahay mid aanan isku dheelli-tirnayn, isla-markaas lagu dulminayo aadami kale. Mabaadiida Islaamkana waa ay ka soo hor-jeeddaa nadaamka caynkaas ah.

“ وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ”

Suuradda Al-Ancaam, aayadda 153 

3) Dejinta Xeerka Dhaqaalaha: Nidaamka dhaqaale ee Islaamku waxaa lagu maamulaa mabaadi laga soo dhambalay shareecada islaamka, taas oo leh ilo kala duwan oo waxay yihiin kitaabka qur’aanka, sunnada nebiga, fahamka fuqahada ee la aamini karo, waaqaca nolosha iyo waxa ay bulshadu isku raacdo. Labada nidaam ee kale, waxaa u marjic ah xikmad-yahanno la nool waaqic kooban, kuwaas oo xeerka ay dejinayaan laga yaabo in ay ku saxan-yihiin ama ay ku khaldan yihiin. Xeerarka caynkaas ah mixnaddoodu waxay ka muuqdaan dowladaha is-beddelaya oo uu la beddelmayo siyaasaddooda dhaqaale. Taas oo sabab u noqota xasillooni-darrida ku timaadda bulshadooda.

”  أَفَحُكۡمَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ يَبۡغُونَۚ وَمَنۡ أَحۡسَنُ مِنَ ٱللَّهِ حُكۡمٗا لِّقَوۡمٖ يُوقِنُونَ  ”

suuradda Al-Maa’ida, aayadda 50-aad

 

Casharkii 10-aad

Il-baxnimada Islaamku waxay miradhashay qarnigii labaad ee hijriyada, taas oo ku beegan qarnigii lixaad dhalashadii Ciise dabadeed. Muddo gaaban ayay hoggaanka u qabatay aadamiga dunida ku nool, iyada oo u noqotay shuclad ay ku ifsadaan nolosha. Geeddiga hor u-markeeda wuxuu socdey tan iyo bilowga baraaruggii reer Yurub. Muddadaas qarniyada badan ah oo muslinku uu hor-moodka u ahaa il-baxnimada dunida, ummadaha islaamka ah meel kasta oo ay ku noolaayeen, waxaa hagayay aayadaha quraanka ee ku baaqaya in dhulka la camiro. Iyagu waxay si xooggan u aamineen xilka ka ratibmaya in dhulka ay dhaxleen oo ay u camiraan anshaxa nololeed ee lagaga tix-raacayo sunnaii suubanaha (sh.n.d.a.). Sidaas ayay ugu tallaabadeen hor u-mar baaxad leh, iyaga oo dunida faafiyeen agabkii cilmiga iyo wax-barashada, waraaqihiina waa ay faafiyeen, wax soo-saarkii waa ay kordhiyeen.  

Dhab ahaan waxay xoojiyeen oo aanan cidna ku inkireyn in ay wax badan ku soo kordhiyeen culuumtii kuwii ka horreeyay. Markaas ayay noqdeen kuwii ugu horreeyay ee eberka (0) ku dara xisaabta, taas oo a’aantdeed ayan suurtagasheen aqoon ay xisaab la socoto. Waxay hindiseen qaabab kala duwan ee xisaabeed iyo aqoonta ay kamid tahay handasada, al-jebrada, trigonometriya, iyo kuwa kale. Hor u-markaas aqooneed wuxuu gacan ka geystey barwaaqo-soorankii dhaqaale oo ay gaareen bulshooyinkii muslinka ahaa.

Sidaas darteed waxaa loo baahday in la helo aqoon fududeysa fasirka iyo fahamka xeeraraka dhaqaale ee islaamka u dhaqanka ah. Culumadii ugu horeysey oo si dul-mar ah wax uga qora aqoonta dhaqaalaha islaamka waxaa kamid ahaa Abii Cubeyd Al-Qaasim bin Salaam Al-Harawi (774 - 838) ee qorey kitaab uu ku magacaabay maaliyadda (Kitaab Al-Amwaal). Kitaabka la yiraahdo wax soo-saarka (Al-Kharaaj) waxaa isna qorey Abuu Yuusuf Yacquub bin Ibraahiim Al-Ansaari (731 - 798). Kitaabka lagu magacaabo saldhigyada suuqa (Qawaacid Al-Suuq) waxaa qorey Yaxya bin Cumar Al-Lamtuuni (1001 - 1055). Kitaabka lagu magacaabo soo nooleynta culuumta diinta (Al-Ixyaa' Culuumu-Diin) waxaa qorey Abuu-Xaamid Maxamed Al-Qasaali (1058 - 1111). Kitaabka la yiraahdo diiraddii boqorrada (Siraaj Al-Muluuk) waxaa qorey Abuu-bakar Maxamed bin Waliid Al-Darduushi  (1059 - 1121). 

Qoraallada culimadaasi waxay hor-dhac u ahaayeen faraca dhaqaalaha ee aqoonta diinta islaamka. Taasina waxa ay tilmaamaysaa sida ay ilbaxnimada Islaamku ugu hor-martay mabaadiida dhaqaale. Abu-Zeyd Waliyu-Diin Ibnu Khalduun (1332 - 1406) oo lagu naaneyso aabaha aqoonta bulsho-baradka, ayaa isna xilligaas hore si fogaan arag ah wax uga qorey aqoonta dhaqaalaha islaamka. Isagu buuggiisa muqaddimada ayuu wuxuu ku sheegey sidan: 

“ Ilbaxnimada iyo barwaaqa-soorankeeda iyo sidoo kale wanaagga ganacsigu waxaa ay ku xiran yihiin wax soo-saarka iyo dadaalka bulshadu sameyso oo dhan-walba ah iyaga oo taasi ay ku jirto dantooda iyo faa’iidadooda. Marka dadku aysan ganacsi u sameynin si ay nolol u helaan iyo marka ay joojiyaan dhammaan dhaqdhaqaaqyada nolosha ee faa'iidada leh, ganacsiga ilbaxnimada waxaa markaas ku imanaya hoos u dhac, dabadeed wax walba waa ay burburayaan ”.

Marka laga hadlayo dhaqaalaha, axkaamta shareecadda islaamka ee ku soo aroortay qur’aanka iyo sunnada, culimo hore iyo kuwo danbe waxay isku raaceen qodob muhim u ah fahamka dhaqaalaha. Wuxuu yahay in judha horeba dadka muslinka ah ay fahmaan in dhaqaaluhu yahay kheyraadka dabiiciga. Hantida rasmiga ah oo eebbe ugu tala-galay in aadamigu gebi ahaan uu ku noolaado waa hantida dabiicadda inoo dhex-taal. Aayadaha quraanka waxaa ku badan kuwo arinkaas tilmaamaya. Waxaa kamid ah aayadaha 32 – 34 ee suuradda Ibraahiim ee oranaya sidan:  

” اللهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهارَ . وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ . وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ  ”

Aayadahan iyo kuwa la macnaha ah waxay beeninayaan kuwa u ololeeya cabsi-gelinta kororka tirada dadka ku nool dhulka oo sabab u noqoneysa arsaaqda oo dunida ciriiri ku noqota. Kuwa u ololeynaya arintan guracan qaarkood ayaa ku sheekeeya in tiro badan oo aadami ah ay ku haboon tahay in la laayo si tirada dadka loo dhimo. Tirada basharka maanta ku dhaqan dunida guudkeeda waa siddeed bilyan oo qof. Laba qarni horteed tiradaas waxay ahaayeen hal bilyan oo keliya. Sidaa darteed waxay qabaan aragti xag-jir ah oo  oranaysa, dhulku wuxuu si wanaagsan u qaadi-karaa hal bilyan oo qof oo qura, kuwaas oo si wanaagsan ugu noolaada. Aragtidaas waxaa lagu magacaabaa aragtida bilyanka (qof)  ee dahabiga ah (The Theory of Golden Billion). Sidaa darteed ayay colaad u qaadeen aadamiga si tirada loo yareeyo. Barnaamijka anshax xumida ah ee ayaamahan Soomaalida wareeriyay, maahan mid ka maran mashruuca aragtidan. Waayo guurka dadka islu-jinsiga ah dhallaan kama tarmo.  

Fikraddaasi waa mid ka hor-imanaysa ooraahda aayaddan waxyiga ee samaawiga ah, taas oo uu nagula hadlay rabbiga uumey dhulka, cirarka hantida dhex-taal. Haddii ay meel ka jirto mushkilad dhaqaale-xumi, sababtu maahan mid ka dhalnaysa saboolnimada dabiicadda ama bakhaylnimadeeda. Bal uunka oo dhan ayaa u adeegaya aadamiga. Gaajaduse waxay ka imanaysaa falaad xumida aadamiga iyo dulmiga ay qaarkood ku hayaan qaarka kale, taas oo laynoogu sheegey gaba-gabada aayadda.

 

Casharkii  11-aad

Diinta islaamka maadaama ay tahay dhambaalkii ugu danbeeyey ee eebbe xaggiisa ka yimaada, waxay u taagan tahay in ay xalliso dhamaan mushkiladaha aadamiga ee nolosha. Mushkiladahaas middeeda ugu milgaha adag waa dhaqaalaha. Mushkiladaha dhaqaale ee aadamiga la soo dersa, marka la eego halka ay salka ku hayaan, islaamku ma tixgalinayo aragtida oranaysa dhaqaale xumida waxaa ugu wacan isu-dhiganta kororka tirada dadka iyo hoos u dhaca kheyraadka dabiiciga ah. Waa sida ay qabaan dhaqaal-yahannada hanti-goosiga. Waxaa kale oo islaamku uusan tixgelin u hayn aragtida leysaga hor-keenayo wax soo-saarka iyo qaybinta, taas oo ah sida ay qabaan dhaqaal-yahannada Maarkisiyiinta ah. Bal islaamku wuxuu si cad u bidhaaminayaa mushkiladda dhaqaale in ay tahay falaad xumida aadamiga. Islaamku wuxuu meelo badan ka bidhaaminaya in hantida dabiicadda taal ay tahay mid ku filan basharka. Bal ayadaha 71-aad, 72-aad iyo 73-aad ee suuradda Yaasiin eega sida ay u hadlayaan.

” أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ * وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ * وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ ”.

Si hantidaas loo gaaro, islaamku wuxuu qodob muhim ah ka dhaigey shaqada, taas oo ah wadiiqadda qura ee lagu xasilin-karo in gaajada la baabi’iyo. Islaamka shaqada waxay uga dhigan tahay kasbashada xalaasha ah. Waa dadaal kasta oo aan ka hor imanayn xeer-ilaaliyaha caqliga, ujeeddaduna ay tahay in lagu helo faa’iido sharciyeed iyo mid anshaxeed. Dadaalkaasina wuxuu u qaybsamaa mid jirka laga shaqeeyo sida shaqaynta beeraha iyo warshadaha, iyo mid caqliga laga shaqeeyo sida  caafimaadka iyo waxbarashada. Quraanka waa ay ku badan yihiin aayadaha inoo tilmaamaya, noloshan aanu ku sugannahay xikmadda ka danbeysa in ay tahay in la hoggaansamo. Shaqada iyo dhulka oo la camiro waxay kamid yihiin qodobada ugu culus ee hoggaansanka. Aayadda 61-aad ee suuradda Huud waxay ina faraysaa in dhulka loo kaco camiraadda dhulka.

” هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ”

Dadka iyo dhulku waa is-leeyihiin oo sina uma kala maarmaann. Waa laynaga uumay oo asalkayagu waa dhulka, waanu ku nool-nahay oo leyna dhaxalsiiyey, waa leynoo-sahlay oo wuxuu ku qotomaa xeerar looga adeegto. Markaas ayuu ilaaha xaqa ah wuxuu inoo tilmaamayaa inaan aqalka qurxisanno oo aanu ka shaqaysanno. Sidaa darteed, islaamku wuxuu xoojiyay shaqada isaga oo qiimeeyey in shaqadu tahay meel risiq xalal ah uu qofku uga helo naftiisa iyo qoyskiisa. Isla-markaas shaqadu waa qaab uu qofku uga qayb qaadanayo hor u-marka bulshada.

Quraanka meelo kala duwan ayuu ku xusayaa nebiyadii eebbe qudhoodu in ay ahaayeen ku shaqaale ah oo ayan ku ekeyn gudbinta dhambaalladii diiniga ahaa oo ay xmbaarsanaayeen. Iyagu waxay tusaale u yihiin shaqada iyo dadaalka nolosha si loo xasiliyo maciishadda. Nebi Aadan wuxuu ahaa beeralay, nebi Idiris wuxuu ahaa harqaanle, nebi Saalax wuxuu ahaa ganacsade, nebi Daa’uud wuxuu ahaa tumaal biraha ka shaqeeya, nebi Nuux wuxuu ahaa alwaaxle doon dhisa, suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.) ayaa qudhiisu ari-jire ahaa.

Axaadiista saxiixa ah waxaa kamid ah sheeko laynoo soo werinayo oo sheegeysa, maalin uu suubanuhu (sh.n.d.a.) la lugeynayay qaar kamid ah saaxiibadiis. Waxaa u muuqdey nin isna asxaabta kamid ah oo la yiraahdo Kacab ibnu Cujrah si xooggan u shaqaynaya. Asxaabtii ayaa waxay la yaabeen dadaalka iyo firfircoonida uu ku shaqaynayo. Markaas yay suubanihii (sh.n.d.a.) ku yiraahdeen: haddii uu eebbe dartiis sidaas ugu shaqayn lahaa.

Suubane Maxamed (sh.n.d.a.), isaga oo raggii la socdey u jawaabaya wuxuu yiri: ” Haddii uu u socdo in uu u shaqeeyo caruurtiisa oo yar-yar, taasi waxay noqoneysaa waddadii eebbe, haddii uu u soo baxay in uu u socdo waalidkiis oo waayeel ah, taasi waxay noqoneysaa waddadii eebbe. Haddii uu u socdo in naftiisa uu ku asturo, taasi waxay noqoneysaa waddadii eebbe. Haddiise uu u socdo is-muuji iyo faan, taasi waa waddadii sheydaanka ”.

In qofka uu shaqada ku masruufo naftiisa iyo qoyskiisa waxaa u dheer in ay ku abuureyso kalsooni nafsadeed iyo dhiiranaan. Isla-markaas wuxuu noqonayaa xubin bulshada kamid ah oo qayb ka ah hor u-markeeda. Waxaa jirta sheeko qaraami ah oo caan-baxday, taas oo ka dhacdey suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.). Nin ayaa u yimid tuugsanaya. Wuxuu weydiiyey in ay jirto wax hanti ah oo guriga u yaal. Ninkii ayaa sheegey laba agab oo kala ah dermo uu ku seexdo iyo ibriiq uu biyaha ku shubto. Dabadeed suubanihii (sh.n.d.a.) ayaa ninkii faray in uu labadaas agab u keeno. Markuu u keeney ayuu faray in uu suuqa geeyo oo iibiyo. Dabadeed lacagta uu ka helo uu ku iibsado godin. Kadib uu dhirta duurka ku taal uu qoryo ka soo guro oo uu suuqa geeyo si looga iibsado. Toddobaad ka bacdi isu-kaaya keen ayuu ku yiri.

Toddobaad ka-dib ayuu ninkii u yimid suubanihii (sh.n.d.a.). Markii uu weydiiyey xaaladdiisa, wuxuu u sheegey in uu heysto saddex lacag ah (Dirham). Markaas ayuu suubanihii (sh.n.d.a.) u sheegey ninkii in gacanta shaqaysata ay ka wanaagsan tahay gacanta tuugtamaysa. Dhaqaal-yahannada islaamka waxay tilmaamaan in arintaasi ay tahay kooras saboolnimada lagaga baxo, taas oo uu nebigu (sh.n.d.a.) uga tegey aadamiga dhamaantood. Majiro qof sabool ah oo caafimaad qaba oo aanan toddobaad uga bixi karin saboolnimo haysata. Albaabada shaqaduna qof walba ayay u furan yihiin, marba haddii dhulka oogadiisa lagu nool yahay, waayo kheyraadka faxan ee dhulka yaal wuxuu u baahan yahay oo keliya in loo tabaabulyeysto. Marka dhaqaalaha qofka laga tago oo loo ban-baxo dhaqaalaha ummadda, sidaas oo kale ayaa kuwa xilalka qaadey waxaa looga baahan yahay qorshe cilmiyeysan oo ka duwan gacan-hoorsiga iyo kaalmada cillin ma-korisada ah, si ay dhaqaale-xumida uga saaraan bulshada ay matalayaan. Taasina islaamku waajib ayuu ka dhigay uu qofka masuulka ahi ama ku ciqaab mudanayo ama ku abaal mudanayo.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Casharkii 12-aad

Guud ahaan dhqaalaha gebi ahaantiisa waa wax dadku ay sameeyaan, isla-iyaga ayaa cuna. Waxaanu soo sheegney, tilmaamaha uu dhaqaalaha islaamka la gaarka yahay in uu kamid yahay fahamka ah in hantida uunka taal ay tahay mid uu eebbe leeyahay. Dadkana uu yahay uunka keliya ee uu dhaxalsiiyay, taas oo muddo kooban uu wakiil uga ahaanayo. Haddaba aadamiga waxaa laga doonayaa ilaalada amaanadan. Waayo waa lagula xisaabtamayaa intii uu ka qaatay iyo qaabkii uu ugu tasarufey. Sidaa darteed, doonista dhaqaalaha iyo adeegsigiisa waxay kamid yihiin camalka wanaagsan oo haddii xeerka la waafajiyo lagu abaal mudanayo.

Aayadda 4-aad ee suuradda Al-Acraaf ayaa inoo tilmaamaysa macne kooban oo xiriirinaya amaanada ah cimilada dhaqaale iyo ku xiriirsanaanta ku dul-noolaanshha dhulka. Aayaddu iyada oo tilmaamaysa maciishad oo dhan in uu dhulku yahay waxay leedahay sidan: 

“ وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ ”

Saddex saldhig ayuu leeyahay hannaanka dhaqaale ee islaamka. Lahaanshaha gaar ahaaneed, lahaanshaha bulshadeed iyo lahaanshaha dowladeed. Hor u-marinta dhaqaale xilkeeda waxaa qaadanaya dadka hantiilayaasha ah ee ama dhaqaalaha haysta ama muruq-maalka ah ee shaqeeya amaba maskax-maalka ah ee hal-abuurka leh. Lahaanshaha bulshadeed waa kheyraadkii dabiiciga ahaa, dhulka iyo hantida uu xambaarsan yahay oo ay kamid yihiin biyaha iyo macdanta. Dowladdana waajibkeeda wuxuu yahay maareynta guud. Nadaamkii maarkisiyadda ahaa islaamku wuxuu ku khilaafay madax-bannaani la’aanti iyo la dagaalnka in qofku si gaar ah wax u yeesho. Hanti-goosiguna wuxuu ku khilaafay ribixa kordhaya oo aanan xuduudda lahayn. Sidaas ayaa quraanku wuxuu ku sheegey umadda islaamka ah in ay mar-walba tahay ummad mawaaqifteedu ay tahay mid dhex-dhexaad ah. Aayadda 143-aad ee suuradda Al-Baqara waxay leedahay sidan: 

“ وكَذَلِكَ جَعَلْنَكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً “

Arinta mucjisada ah oo aayaddan ay inoo ishaarayso ayaa waxay tahay in dadka islaamka ah ay yihiin ummad dhan-walba dhex-dhexaad ka ah oo marna aanan mawaaqifta ku noqoneyn xag-jir. Aaayaddu iyada oo dhex-dhexaad ka hadlaysa ayay haddana suuradda bartankeeda dhacdaa. Suuradda Al-Baqara, waa suuradda quraanka ugu dheer oo waxay ka kooban tahay 236 aayadood. Aayaddu waxay bartamaha kaga dhacdaa suuradda. Markaad eegto tirsigeeda oo ah 143, waxaad ku dartaa tiro aayado ah oo gaarsiisan 143. Wadartooda waa wadarta aayadaha suuradda oo ah (143 + 143 = 268). 

Sidaas ayaa aragtida dhaqaale ee islaamku waxay u muujisey in ay meel dhex-dhexaad ah ka taagan tahay siyaasadda haykalka guud ee dhaqaalaha. Kuwaas oo ka kooban saddex qodob oo kala ah lahaanshaha, wax soo-saarka iyo qaybinta.  Qodobka la xiriira lahaanshaha ee ah in hantiilayaashu ay madax-bannaani buuxa u yeeshaan dhaqdhaqaaqooda dhaqaale-abuurka ah, islaamku wuxuu la qabaa hanti-goosiga. Sababtu waxay tahay, caburinta jaad walba oo ay tahay waxay curyaamisaa dadka  hal-abuurka leh ee bulshada. Islaamku wuxuu markaas fasaxay fidradda eebbe ku uumey dadka oo ah in loo tartamo nolosha iyada oo qof walba uu taagtiis iyo kartidiis uu soconayo. Isla-markaas, islaamku wuxuu madax-bannaanidii ku dabray anshax iyo Alle ka cabsi. Waxaa halkaas ka dhalanaya amaanada hantida in ay noqoneyso mid ilaashan oo qofka masuulka ah, ka-sokow damiirka sare ee qofka iimaanka leh uu ku shixnadan yahay, waxaa u weheliya darajada uu ka gaarsiisan yahay muraaqabada eebbe. 

Qodobka wax soo-saarka ayaa isna islaamku uu dhiiri-geliyay iyada oo la gaarsiiyay in shaqadu ay cibaado tahay. Diintu waxay xustey haddii bulshada ay u baahato agab, tusaale-dhig qalin, oo la waayo cid qalin samaysa in bulshadaasi dhamaanteed ay noqonayaan kuwo macsi ku dhacay. Arintaasi waxay markhaati ka tahay heerka ay gaarsiisan tahay dhiiri-gelinta wax soo-saarka, weliba wax soo-saar noocyo badan si adeegyada bulshada loo baahi-tiro. Qodobka saddexaad oo ah qaybinta ayaa isna wuxuu yahay mid ku dhisan cadaalad. Waxaa arinkaas laga fahmi karaa, qofka saboolka ah waxaa xil ka saaran yahay qofka eheladiisa ah. Haddii uu wax u waayo, xilkii wuxuu fuulayaa qofka xigtada. Haddii uu wax u waayo, xilkii wuxuu fuulayaa qofka hantiilaha ah ee duddada kula nool. Haddii la waayo qof xilkii qaata, waxaa la siinayaa sakada. Haddii la waayo cid sako ku bixisa, xilkii wuxuu fuulayaa beytul-maalka. Haddii la waayo beytul-maal xilkaas guta, xilkii wuxuu fuulayaa dowladda degaanka ka dhisan. 

 

Casharkii  14-aad

Suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.) kama uusan tegin dowlad bulshada u dhista dhaqaale iyo siyaasad, mana ayan ahayn xilka ilaahiga ah ee saarnaa in uu dowlad dhiso. Bal dhambaalka uu waday wuxuu ahaa in uu dhiso dadkii u-ehelka ahaa dowlad-dhiska. Waayo, sida masaajidka uu ugu baahan yahay dadkii diinta laga baran lahaa in ay dhex-fariistaan oo jaamicadaha ay mid walba ugu baahan tahay aqoon-yahannadii xirfadaha tacliimeed laga baran lahaa, ayaa dowladduna waxay u baahan tahay dad tarbiyaddeeda leh in ay caynaanka u hayaan. Isla-markaas xambaarsan anshaxii dowladnimo. Sidaa darteed, ayaa suubaneheenii aanu jecleyn, isaga oo ku noolaa degaan ay il-baxnimadu ka caagan tahay, weligiisna aanan maqal sheeko dowladnimo, ayuu wuxuu dhisey bulsho loo diyaariyey raggii dowladda u dhisi-lahaa iyo manhajkii siyaasadeed ee raciyadda lagu maamuli lahaa si loo helo hannaan dhaqaale oo xasilloon. 

Geeridii suubanaha (sh.n.d.a.) dabadeed, bulshadii uu tababaray, iyaga oo ogsoon sida bidcada loo fogeeyey, ayay misana shir-wayne siyaasadeed qabsadeen si ay u dhistaan dowlad nolosha u xasilisa. In-kasta oo kulanka iyo natiijadiisii ayan ahayn arimo uu ka dardaarmay nebigii waynaa, misana ma-uusan jirin nin qura oo bidca ku nsheegey arintaasi. Waayo bulshadu waxay ahayd mid si dhab ah u fahamsan tacaaliimta diiniga ah ee uu uga tegey nebigoodii ay jeclaayeen, gebigeed in ay tahay masaalixda aadanaha. Sidaa darteed kulankoodii ugu horeeyey waxay ku qabsadeen doorashadii ugu horeysey ee bulsho islaam ah ay taariikhda qabsato. 

Madashu waxay ahayd madal xalaal ah oo uusan laaluush ka shaqeeneyn. Waxay ahayd madal aanan lagu hayn aragtida foosha xun ee 4,5. Waxay ahayd madal  ayan talo ku lahayn beesha caalamka iyo kooxo si gaar ah usoo tashaday. Madal xalaal ah oo ay fadhiyaan dad xalaal ah. Waa ay muuqatay doorashada caynkaas ah in uu ku soo baxayo qof xalaal ah. Qofkaasi wuxuu noqdey Abuubakar Al-Sidiiq, kaas oo ahaa ninkii ugu mudnaa. Waayo isagu wuxuu ahaa ninka keliya ee si gaar ah ay aayad quraan ah u ishaartay in uu yahay saaxiibkii nebiga (sh.n.d.a.). Aayadda 40-aad ee suuradda Al-Towba ayaa arintaas xustey.

“ إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا ۖ ”.

Hoggaankii la doortey lagu ma soo dhoweyn ciidan iyo villooyin qurxoon. Loomana dhigin xaflad caleema saara oo ay iugu timid marti bari iyo galbeed ka soo ururey.  Bal inta keligiis lugeeyey ayuu masaajidka galay. Goortii xilligii salaadda la gaaray oo dad-waynihii isu soo urureen, ayuu inta salaaddii tujiyay dabadeed hor-joogsaday. Halkaas ayuu Abuubakar ka jeediyey khudbad hoggaamiye muslin ah uu bulshadiisa u jeediyo middii ugu horeysey uguna qiimi badnayd. Isagu wuxuu ku muujiyay manhajka siyaasadeed ee uu ku hoggaaminayo bulshadan dooratey. Khudbaddiisii oo ahayd mid kooban waxay u dhacday sidan:   

“ Dadyahow, hoggaankiinii ayaa la ii dhiibey, aniga oo aanan ahayn kiina idiin kugu kheyrka badan. Haddii aan wanaagsanaado i kaalmeeya haddiise aan xumaado i hor-joogsada. Runra waa amaano beentuna waa khiyaano. Midkiina tabarta yar wuxuu agteyda kayahay mid xoog wayn, inta aan u soo celinayo xaqiisa, midkiina xoogga wayn isna agteyda ka yahay mid tabar yar eebbe idankiis. Ummad kama tagto jihaadka eebbe dartiis ah, haddeyse dhacdo eebbe wuxuu badaa dullinimo. Xumaantuna kuma faafto ummad in eebe uu ku caam yeelo ibtilooyin mooyee. I adeeca intaan ilaahay iyo rasuulkiisa adeecayo. Haddaan ilaahay iyo rasuulkiisa caasiyo ma aha inaad i adeecdaan “. 

Hadalkaas taariikhiga ah, Khaliifku wuxuu ku soo urushay qodobadii saldhigga u ahaa falsafadda dowlad-wanaagga (Good Governance). Wuxuu tilmaamay in xilku uusan qofku waxba ku kordhineyn oo masuulku uu yahay qof caadi ah. Wuxuu tilmaamay sida ay tahay dowladnimada iyo madax-bannaanida maamulka. Wuxuu tilmaamay xeerka iyo sareynta sharciga. Wuxuu tilmaamay xiriirka ka dhexeeya hoggaamiyaha iyo raciyaddiisa. Wuxuu tilmaamay awoodda dowladeed in ay tahay mid loogu hiilinayo dadka kuwooda ugu taagta-daran. Wuxuu tilmaamay nadaamka isla-xisaabtanka in uu yahay mid qabanaya masuul kasta ee xil haya. Wuxuu tilmaamay in umadda laga doonayo in ay nolosha u gasho halgan  adag oo bulshada lagu xoojinayo. Wuxuu tilmaamay in eex iyo musuq-maasuq ay ka xaaraan tahay dowladdiis.a. 

Abuubakar, isaga oo aanan ahayn nebi samada looga waxyoodo, ayuu wuxuu muujiyay aragti uu qof hoggaan ah qaato middii ugu sareysey uguna xalaalsanayd. Khudbaddaas quruxda badan maahayn mid ku eg hadal uu dad-waynaha ku maaweelinayay, bal ficil ayuu ku gutey. Bulshada dhexdeeda wuxuu ka diyaariyay cimilo siyaasadeed ee lagu gardaadiyo falsafadda dowlad-wanaagga, taas oo ku taagan qodobada ah daah-furnaan iyo isla-xisaabtan, shaqo iyo wax soo-saar, cadaalad iyo sinnaan, sareynta sharciga, talo-wadaag iyo maslaxadda dan-yarta oo la hor-mariyo. Cimiladaas siyaasadda wanasagsan waxay saamaxdey hannaankii dhaqaalaha islaamka in uu helo fagaare uu ku kobco. Haddaba waxaad ogaataan falsafad walba ee siyaasadeed in ay leedahay hannaankeeda dhaqaale. Siyaasadda fowdada ahna waxay leedahay hannaan dhaqaale oo fowda ah. Aayadda 16-aad ee suuradda Al-Israa ayaa arinkaas inoo qeexeysa: 

“ وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا ” 

 

Casharkii 15-aad

Islaamku wuxuu leeyahay sifooyin xeerar guud oo muhiim ah, kuwaas oo loo dejiyay hab-raacayo sharciyeed. Dabadeed xeerarkaas ayaa waxaa loo daayaa fuqahada islaamka in ay ka soo dhambalaan xukunno faahfaahsan oo ku salaysan xaaladaha goorta iyo goobta. Taasi waa sababta keentay in axkaamta islaamku ay noqdaan kuwo la jaanqaada isbeddellada fac kasta iyo xaalad kasta oo ay ku sugan yihiin. Sidaas ayay aragtida dhaqaale ee islaamku waxay u leedahay saldhigyo guud oo lagu ilaashay xayndaabkeeda. Si guud iyo si gaar ag, saldhigyadaasi waxay dhowrayaan koboca maslaxadda dhaqaale ee bulshada. Iyagu  waxay yihiin: 

1)   Saldhigga koowaad wuxuu yahay, in aragtida dhaqaale ee islaamku ay raasumaalka ku riixdo dhinaca dhaqaalaha dhabta ah ee ku salaysan hantida wax soo saarka, badeecadaha ganacsiga iyo xoogga adeegyada. Bal wuxuu fogeynayaa in dhaqaaluhu uusan noqon mid  ku salaysan hantida lacagaha bugta ah oo leysku khiyaano, kuwaas oo lagu dhiig-miirto dadka dan-yarta ah sida lacagaha dul-saarka (Ribada) iyo ka faa’iideysiga daymaha. 

Hannaankan ku dhisan lacagaha khariban oo ribada ah wuxuu aadamiga u horseedaa wax-qabad la’aan, isga oo isla-markaas hor-joogsada wax soo-saarka. Sidaa darteed, nidaamka hanti-goosiga ah ee hadda dunida ka jira, isaga ayaa leh mugga lacagaha caalamiga ah ee loo isticmaalo dhaqaalaha dhabta ah ee dunida ku wareegaya. Lacagtaas ayaa mugga tayadeeda badeecadda ah waxay dhaqaalaha dunida ay ka tahay 2 % oo keliya. Halka mugga lacagaha xaashiyaha ah ee caalamka wareegaaleysdanaya ay dhaqaalaha dunida ka yihiin 98 %. 

Hannaanka dhaqaale ee hanti-goosiga waa midka baday caalamka balaayiinta qof oo ku qatan. Nadaamka ribada ah ee cuna-qabatayntaas u sabab ah, diinta islaamka waa ay reebtey, weliba waxay ku dartay denbiyada waawayn kuwooda ugu wayn. Sababtu waxay tahay, ribadu waxay dhistaa nadaam xiran oo saamaxaya in dad tiro yar ay helaan fursad joogto ah oo lacagtu ay si xad-dhaaf ah ugu qul-qusho. Iyo dadka intiisa badan oo saboolnimadu ay lafaha ka ruugto. Waxaa ka daran oo ribadu ay sameysaa kala-fogaanshahaas heerka dhaqaale oo inta yar ay ku nooshahay, in uu xoogeysto oo uu noqdo mid uusan is-beddel ka iman. Qofa saboolka ah iyo duriyaddiisu weligood saboolnimo ayay ku cimri-dhameysanayaan. Reeka hantiilaha ahna iyaga iyo facahooda danbe waxay iska dhaxlayaan hanti ayan weligood ka faqriyin. Aayadda 175 ee suuradda Al-Baqra waxay kamid tahay aayadaha uu eebbe inooga digay adeegsaga nadaamkan xaaraanta ah.

“ وَأَحَلَّ اللَّـهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ ”

In hantida guud ay ururto qoysas gaar ah oo inta kel ay sabool noqdaan, falka caynkaas ah ka-sokow, ribadu waxay leedahay loofarnimo iyo xad-gudub lacag lagu cayaaro. Taas oo bulshada u horseedda nacayb, tuugonimo, dhac iyo boob. Bulshada ribada ku faafto waxaa u dhaqan ah laaluush iyo musuq-maasuq. Waayo lacagta badan oo oo meel qura ku ururta waxaa ka dhasha awood la timaadda xad-gudub takri-fal iyo dulmi.

2)    Saldhigga labaad ee aragtida dhaqaale ee islaamku wuxuu salka ku hayaa in seyladaha laga ilaaliyo wax kasta oo dibadda ah oo saamayn ku yeelan kara qiimaha dhabta ah ee badeecadaha. Taasi macnaheedu wuxuu yahay in islaamku aad u danaynayo in qiimaha badeecadda lagu dhaqo sharciga bixinta iyo dalabka (Supply and Demand) oo keliya. Hannaanka dhaqaalahe ee islaamka wuxuu suuqa ka ilaalinayaa wax kasta oo falaad ah oo wax u dhimaya socodsiinta dhaqdhaqaaqa ganacsiga. Falaad xumida xumeynaya suuqa oo islaamku uu reebey waxaa kamid ah in lacagta ayan kamid noqon agabka lakala iibsado, inaan lacag lagu iibsan lacag kale iyada oo faa’iido la raadinayo, in badeecad seyladda taal aanan laba sicir loo samayn, in sicirku uu ahaado mid miisaaman oo dad-waynahana u ladifan ganacsadahana uu faa’iidayo, in khiyaano laga ilaasho tayada badeecadda, in dad gaar ah loo xiro dhaqdhaqaaqa suuqa, in aanan la-kala iibsan badeecad aanan muuqan iwl. 

Intaas oo falaad xumi ah iyo kuwa lamidka ah dhamaantood waxay curyaaminayaan suuqa oo ah fagaarihii xarunta u ahayd dhaqaalaha. Waxay bulshada dhexdeeda ku abuurayaan xasad, nacayb, isku dul-noolaansho iyo dib u-dhac. Sidaa darteed ayaa quraanku wuxuu hor-joogsaday in si xaaraan ah ay bulshadu u kala faa’iideysato. Aayadda 29-aad ee suuradda Al-Nisaa ayaa kamid ah bayaanka quraanka ku yimid ee falaad xumida ganacsiga ka reebtey nadaamka dhaqaale ee islaamka.

“ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ ۚ وَلَا تَقْتُلُوا أَنفُسَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا "

Sida aanu kaga baranay dhaqanka shareecadda iyo axkaamteeda, maahan kuwo qafilan oo aanan nafis lahayn. Goob walba oo eebbe uu ku xarimay arimo togan oo nolosha la xiriira, wuxuu ku xalaaleeyey arimo taban oo dhiggooda, kuwaas oo ay dadku ku beddeshaan. Isla-markaas uga dheef iyo faa’iido badan kuwii laga reebey. Raxmadda ay aayaddu ku soo af-jartay hooriskeeda, waa liibaanta adduun iyo aakhiro.  

 

Casharkii 16-aad

Sicirka oo ag qiimaha wax lagu kala beddelanayo ayaa isna wuxuu yahay qodob muhim ah oo lagu joogsado marka guud ahaan laga hadlayo dhaqaalaha. Waxaa lagu qeexaa in uu yahay xiriirka ka dhexeeya laba badeecadood oo kala duwan, kuwaas oo loo soo bandhigay in leysku beddesho. Waxaa kale oo lagu qeexaa tiro badeecad gaar ah ah oo looga tanaasulo qayb kooban oo mug badeecad kale ah, taas oo ah ama agab la adeegsado, ama wax la soo-saaro, ama adeeg. Haddiise la eego dhaqaalaha lacagta, beesadu waa hantida guud ee ka wakiilka ah qiimaha badeecadaha lays-dhaafsanayo.

Sicirku wuxuu saldhig u yahay wax is-dhaafsiga aadamiga. In wax leys-dhaafsado waa arin qiimo wayn ugu fadhida nolosha. Waana tilmaan kamid ah tilmaamaha uu aadamiga kaga duwan yahay bahaahimka. Badeecadahaas lays-dhaafsanayo si barbar-socod ah ayaa qiimahoodu ay isula kacaan ama isula dhacaan. Mar-kasta oo badeecadda qiimaheedu uu kordho waxaa la kordhaya sicirka qiimaheeda. Arintaasi waxaa ka dhashay muran la xiriira qiimaha sicir-goynta in ay tahay mid xiriir la leh xaaladda ganacsatada wax iibineysa iyo in ay tahay mid xiriir la leh xaaladda bulshada wax iibsanaysa. Sidaa darteed in sicirku uu ku dhaco qaab cadaalad ah, waa arin muhim u ah dhaqaale-dhiska bulshada.

Haddii shirkadaha iyo tijaarta ganacsatada ah ay badeecaddooda u doonayaan in ay faa’iido ka helaan, dad-waynaha wax iibsanaya iyaguna waxay doonayaan in ay lacagtooda ku helaan wax tayo leh oo ay ku qancaan. Sidaa darteed ayaa islaamku wuxuu shardi ka dhigey in sicirku uu u dhaco qaab labada daraf ee wax is-dhaafsanaya uu mid waliba qanacsan yahay. In walaxda  la iibsanayo loo dejiyo sicir maahan arin sahlan oo waxaa ku gadaafan umuuro badan. Laakiin saldhigga ugu wayn oo qiimeynta sicirka uu leeyahay waxay tahay isu-dhiganta sicirka iyo taklufada qiimaha is rog-rogaya. Taasina waxay ku fadhidaa faa’iidada guud. 

In badan oo kamid ah aragtiyada dhaqaale waxay arintan ku fasiraan joharadda iyo qiimaha tayadeeda (essence and content of value). Dugsiyada dhaqaale-dhaqameedku waa isku khilaafeen waxa uu ku salaysan yahay qiimeynta sicirka,  maadaama qaarkood ay ku kala soocaan wax soo-saarka kala duwan iyo takaaliiftooda. Iyagu waxay wax badan daneeyeen diraasda togan oo la xiriira sicir-bararka iyada oo la hor-marinayo aragtiyo dhaqaale ee hor-joogsata. Si kastaba ha ahaatee, dunida oo dhan ayaa maanta la ildaran saameynta iyo qaska ka dhashay wax kala iibsiga dhaqaalaha, iyo isu dheellitirnaan la’aan qotodheer oo dhaqaale, bulsho iyo siyaasadeed. Taasi waxay  horseeday in ay carqaladeyn ku timaadda caddaaladda wax qaybsiga iyo xasilloonida dunida.

Islaamku wuxuu ku dhisan yahay in laga taxadaro oo la dhowro maslaxadda qofka  iyo kooxda. Mar-walba xeerka wuxuu eegayaa sidii iyaga u faa’iido leh. Isla-markaas la reebo wixii dhibaato u geysanaya. Marka laga reebo ogolaanshaha dhex marta qolooyinka qandaraasleyda ah ee wax kala iibsanaya, iyada oo laga duulayo mabda’a maslaxad ilaalinta ah, ayaa xeerka Islaamku wuxuu ka mamnuucay dawladda curyaaminta xorriyadda ganacsiga iyo carqaladayn lagu farageliyo suuqa.  

Nebiga wayn ee islaamka (sh.n.d.a.), ayaa arinta sicirka wuxuu ka ishaaray  tacaaliim lama dhaafaan ah ee la xiriira hannaanka dhaqaale ee taban. Waxaa kamid ah sicir-goynta badeecadda suuqa (Market Price Adjustment). Fahamka haboon ee uu ishaaray waxaa kamid ah qiimeynta sicirka suuqa. Xilli ay badeecaddii suuqa tiil  kor u kacday ayaa saaxiibadiiswaxay ka codsadeen in uu sicir u gooyo hantida suuqa taal. Waa uu ka diidey isaga oo u ishaaray in eebbe uu yahay axdka arsaaqda ciriirsha (Al-Qaabid) oo uu yahay axadka arsaaqda fidiya (Al-Baasid) axadka wax  arsaaqa (Al-Raasiq). Wuxuu intaas u raaciyey ooraah dahabi ah oo masuul kasta oo muslin ah, gaar ahaan kuwa samankeenan nool ka mudan in dhegahooda ay subax walba markay soo kacaan algu dul akhriyo. Suubane Maxamed (sh.n.d.a.) wuxuu ooraahdiisii ku soo gaba-gabeeyey sidan:

“ anigu waxaan doonayaa in aan eebbe la kulmo iyada oo uusan jirin qof igu sheegta dulmi aan dulmiyey oo ama dhiig ah iyo ama hanti ah ”. 

Waxaa xadiiska ka muuqata in jaangooyaha arsaaqda uu yahay eebbe. Tusaale-dhig, xilliga ay barwaaqadu jirto oo dalag badan uu soo go’o  iyo xilliga abaartu tahay oo dalaggu ku yaraado suuqa, isku sicir noqon-maayaan. Sidaas ayuu suubanuhu ugu ishaaray in si madax-bannaan ay iyagu u maamushaan ganacsiga seyladohooda, iyaga oo aanan isku-dulmin. Weliba waxaa intaas dheer, haddii xilligaas uu qiimeyn u saari lahaa badeecadaha, sicirkaas wuxuu noqon-lahaa xeer diineed oo aanan isbeddel aqbalin, kaas oo tan iyo maanta socon lahaa. Suuragalna ma ay noqoteen in hannaanka dhaqaale uu ku hagaago.  

 

Casharkii  17-aad

Haddii islaamku uu si adag u ilaaliyay dhaqdhaqaaqa ganacsiga seyladaha iyo badeecadaha yaala, sidaas si lamid ah ayuu u ilaaliyey hufnaanta cumladda wax lagu kala iibsanayo. Cumladda waa lacagaha xiriirinaya xarakada wax is-dhaafsiga ee aanan looga maarmin nolosha dhaqaalaha. Sidaa darteed islaamku wuxuu xoojiyay qeexidda iyo qiimeynta cumladda (lacagta) wax lagu kala iibsanayo. Sida uu yiri suubanihii Maxamed ahaa: anigu waxaan u soo baxay inaan dhamaystiro anshaxa intiisa wanaagsan. Ooraahdan waxaa laga fahmayaa in dhaqan kasta oo aadamiga uu lahaa islaamka hortiis, haddii uu yahay mid togan diintu waa ay xoojisay. Haddiise uu ahaa mid taban, diintu waa ay joojisay. 

Anshaxa suuban oo diintu ay xoojisay waxaa kamid ah nadaamka dhaqaale oo ganacsiga ku dhisan iyo cumladda loo adeegsanayo wax is-dhaafsiga. Fuqahada islaamkuna, kuwoodii hore iyo kuwa casriga waxay isku raaceen in dahabka iyo qalinku ay yihiin macdan loo adeegsan karo cumladda wax lagu kala iibsado. Waayo taariikh fog oo lagu qiyaaso 650 sano ch, ayaa aadamigu uu bilaabay in uu cumladda dahabka iyo qalinka u adeegsado qiimeynta wax is-dhaafsiga. Qarniyadaas badan oo la adeegsanayay, si wanaagsan ayay macdantan ugu filleyd in ay gutaan muhimaddaas dhaqaale ee aadamigu uu u hamuun qabay. 

Dahabka iyo qalinka waa laba macdan oo eebbe uu ku abuurey dhulka. Qiimaha ay kaga duwan yihiin macdanta kale waa nadaafadda iyo adkeysiga uu midabkoodna uusan isla-beddeleynin. Isla-markaas si fudud ayaa loo qaadan karaa loona keydsan karaa. Iyagu qiimo gaar ah ayay leeyihiin oo qofka haysta ay u goynayaan. Marka la raacsho quruxda iyo dhalaalka soo jiidashada leh, tayadooda waxaa kamid ah in si sahlan loogu garto isha qaawan. Qadar yar oo ka mid ah labadan macdan  waxay la qiima noqonayaan agab badan ama badeecooyin kala-duwan. 

Waxaa suuragal ah in macdantan la cabbiro lana xakameeyo inta laga sameeyo ah qadaadiic dahab iyo qalin ah oo leh qiimeyn suuragal  ah. Dabadeed loo adeegsado is-dhaafsi walxo, agab, hal-abuur, adeeg iyo cabbir. Sidaas ayay dahabka iyo qalinku ay ku heleen qiimeyn caalami ah, isla-markaas  leh awood wax ku-iibsi iyo awood keydin. Quraanku si gaar ah ayuu u xusey labadan macdan iyo qiimeynta u adeegsigooda hanti ahaan. Aayadda 34-aad ee suuradda Al-Towba, iyada oo marna ishaaraysa ahaanshaha lacageed ee labadan macdan, marna ka hor-tegeysi qaab ay bulshada ku dhaawacayaan, ayaa aayaddu waxay tiri:

“ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ”

Xuska labadan macdan lagu xusey aayadda waxay tilmaamaysaa in ay leeyihiin qiimayn lacageed oo ka duwan qiimaha lacagaha xaashiyaha. In-kasta oo lacagta xaashiyaha ah adeegsigeeda ay bilaabatay qarniyadii dhexe, misana qiimahooda waxay ku jaan go’an yihiin awoodda dowladdda lacagtaas samaysatay. Waxaa u tusaale ah dollarka Mareekanka oo dunida meel-kasta ka socda iyo shilinka Soomaalida oo xataa dalkii laga lahaa uu gabaabsi ku yahay. Sidaa darteed lacagta xaashiyaha ah maahan lacag qiimo sugan leh. Fuqahada islaamka kuwo hore iyo kuwa casriga ah waxay xoojiyeen lacagta ah dahabka iyo qalinka. Waayo waa lacag qiimaheeda leh. Waxaa hubaal ah dhaqaalaha dunida markii si guud loo eego, in uu ku jiro sicir-barar xad-dhaaf ah. 

Sababta ugu wayn waxay tahay cumladaha xaashiyaha ah ee suuqa si baahsan ugu jira. Sidaa darteed qayb kamid ah fuquhada waxay qabaan, in lacagaha xaashiyaha ah ayan ku bixin zakada. Waxaa hubaal ah xaashida lacagta ah in ayan mid xaashi ahaan qiimo ku leh, bal heshiisyo dowli ah ay qiimo lacageed ku leedahay. Tusaale, dollarka oo ah lacagta ugu xooggan oo loo adeegsado ganacsiga carri-edeg, wuxuu bilowgii ahaa mid ku sidkan qiimo dahab ah oo dowladuhu ay ku heshiiyeen. Laakiin wixii ka danbeeyey sanadkii 1971-kii, Mareekanka waa uu ka baxay heshiiskii uu la galay dowladaha adduunka. Wixii sanadkaas ka danbeeyey dollarku wuxuu ahaa mid xanuun ku haya dhaqaalaha dunida. 

Iyada oo dollarku uu yahay midka lagu kala iibsado inta-badan badeecadaha muhimka ah iyo kuwa istraatejiga ah, ayuu isla-markaas qayb libaax ka qaataa lacagaha deynka ah oo ay dowladuhu kala qaadanayaan iyo lacagaha keydka ah. Isaga oo qiimahaas leh ayuu wuxuu sabab u noqdey bur-bur taxane ah oo uu ku reebey ummado badan oo dunida ah. Gaajo baahdey, saboolnimo daran, sicir-barar dhaqaale, dib u-dhac bulshadeed, tabar-darri lagu deyn bixi-waayo, dowlado dhisnaa oo bur-bura iyo khasaare maaliyadeed oo ku yimaada mashaariic waawayn. Dowladaha Yurub marka ay isku bahaysanayeen hal-abuurka cumladda Euro, waxay ku ilaashanayeen hantidooda. Sidaas si lamid ah ayaa Shiinuhu uu u doonayaa in uu xoojiyo cumladda lacagtiis (Yen). Ruushkuna wuxuu u doonayaa in uu isna xoojiyo cumladda lacagtiisa (Ruble). Dhamaan isku-deygaas natiijo wayn lagama dhaxlin.

 

Dhamaan isku-deygaas natiijo wayn lagama dhaxlin. Waayo waxay u baahan tahay awood dhaqaale iyo mid ciidan oo xooggan oo ay weheliyaan is-bahaysi  siyaasadeed oo caalami ah iyo mu’asasaad dhaqaale oo u adeegayay cumladda. Mareekankuna labada fagaare waa uga xooggan yahay Ruushka iyo Shiinaha. Dollarka waxaa dowladda Mareekanka ku garab taagan oo dhaqaale ahaan iyo siyaasad ahaan ay isu-wataan siddeed dowladood oo kamid ah tobanka dowladood oo dunida ugu hantida badan. Mu’asasaadka xooggan oo dollarka difaacaya waxaa ugu wayn bank-iga adduunka iyo hay’adda cumladda dunida IMF. Awoodda intaas le’eg ayuu dollarku ku fadhiyaa oo ayan sahlanayn in lagula tartam.

 

Casharkii  18-aad

Haddii aragtida dhaqaal-yahannadu ay sheegayaan in faqrigu uu ka dhasho hanti-la'aanta dalka iyo dadka, aragtida islaamku waxay sheegeysaa in faqrigu uu ka dhasho shaqo la’aanta bulshada. Dal-kasta wuxuu leeyahay kheyraad fara badan ee Eebbe weyne u sahlay aadanaha in ay ku noolaadaan kuna tarmaan. Dad walbana hantida ay haystaan waa ugu filan yahay in ay si raaxo leh ugu cayshaan. Isaalmku wuxuu tilmaamayaa laba arimood oo aanan looga maarmin in hantidaas la calfado. Mid waxay tahay abaabul shaqo oo laga doonayo waayeelka hoggaanka u haya bulshada. Iyada oo fahamkaas laga-duulayo, ayaa diinta islaamku waxay ku hor-martay falsafadda shaqada iyo abaabulka. Aayadda 105-aad ee suuradda Al-Towba ayaa kamid ah aayadaha xareedda ah ee sida cajiibka ah u  tilmaamaya arinkan.  

“ وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ ۖ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ”

Aayaddu waa hadiyad laynoogu soo dhiibey suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.).  Mar aayaddu waa gooddis leynooga digayo fadhi ku-dirirka iyo dib u-dhaca nololeed. Mar waa dhiiri-gelin in shaqo iyo halgan looga gudbo saboolnimada iyo gacan hoorsiga dad asaageen ah. Mar waa hooshaar iyo sharaf in ilaaha boqorka aanan saamiga uunka lala-wadaagin uu ku eegayo. Mar waa ballan-qaad abaal-amrin leh oo uu helayo qofkii shaqo wanaagsan u qabta naftiisa iyo bulshadiisa. Mar waxaa laynoo tilmaamayaa deeqda Eebbe ee faxan, taas oo aanan wax-qabad waxaanan ahayn aanan lagu gaareynin. Iyada oo intaas oo garasho ah laga fahmayo aayadda, ayaa misana mucjisada ay xambaarsan tahay waxay tahay, in aayaddu  ayan xusin shaqo gaar ah. Bal shaqo kasta oo qofka u fudud ayaa qabo la leeyahay, si aad adduun iyo aakhiro u hesho abaalka shaqadaada.

Sidaas ayaa qofka wanaagsani uu u yahay qofka had iyo jeer raadiya hor u-mar  iyo koror joogto ah oo la xiriira noloshiisa, aqoontiisa, shaqadiisa iyo waliba cibaadadiisa. Shaqo joogto ah oo lagu baadi goobayo tayo joogto ah, taas oo dhalisa is-beddel iyo hor u-mar ayaa dhaliya dhaqaale lagu dhergo. Xikmadaha uu suubanihii inooga reebey oo arinkan xoojinaya ayaa iyadana waxaa kamid ah, ooraahdii ahayd: 

“ من استوى يوماه فهو مغبون، ومن كان آخِر يوميه شرًّا فهو ملعون، ومن لم يكن على الزيادة فهو في النقصان، ومن كان في النقصان، فالموت خير له ”

 Xadiisku wuxuu inoo tilmaayaa qofka ama bulshada ayan nolosheedu dhanka togan isu beddelin in ay dhanka taban isu beddeleyso. Xilligan ay ummadaha caalamku ku tartamayaan aqoonta teknolojiyadda iyo awoodda garashada, ayuu xadiiska ku baaqayaa in dadka uu la hadlayo ay u halgamaan sidii berridooda ay uga yeeli lahaayeen mid ka wanaagsan maantooda, shaqada ay qabtaan maalintaas darteed. Ciddii sidaas ku guuleysan weyda waa dad u hoobtey dhanka dib u-dhaca. Sidaa darteed xaq uma ayan laha in Eebbe arsaaqdiisa ay ku nicmeystaan. Silica iyo rafaadka ay dhulka oogadiisa ku mudanayaan iyaga iyo dhashooda, waxaa u dhaama in ay dhintaan.

Ereyga camalka ah oo aayadda loo adeegsaday, naxwo ahaan lama raacin qodob. Arinkaas macnaha uu gudanayo wuxuu yahay in shaqada layska doonayo ayan ahayn mid cayiman. Bal ay tahay shaqo walba oo nafac leh. Hadduu qofku geel raaco iyo hadduu kalluun dabanayo. Hadduu qofku xamaal noqonayo iyo hadduu xafiis fariisanayo. Hadduu qofku dayuurad duuilinayo iyo hadduu askari yahay. Muhimaddu waa shaqo nooc walba oo ay tahay.

Dhaqaalaha islaamku u dhisayo aadamiga ee cinwaankiisu yahay hantida xalaasha ah waa midkaas ku yimaada shaqada iyo dadaalka ee ama muruq-maalka ah ama maskax-maalka ah. Waa dhaqaalaha qorsheysan ee ka dheer waddooyinka musuqa, eexda, laaluushka, khamaarka, dul-saarka iyo boobka. Waa dhaqaalaha laga quudiyo dan-yarta, masaakiinta iyo maatada. Isla-markaas shaqo iyo waxbarasho  loogu abuurayo faca dhallinyarada ah ee u diyaarka ah awood iyo caqli in ay ku xoojiyaan bulshadooda. 

Arimaha mudan in looga daydo ummadaha hanaqaadka noqdey ee casrigan waxaa kamid ah sida ay bulshadooda u abaabuleen. Dadka afar qaybood ayaa laga dhigay. Qolo waa loo adeegaa oo waa dadka maatada ah ee aanan wax soo-saarka lahayn. Waxaa kamid ah caruurta, waayeelka iyo bukaanka. Tiradooda waxay bulshada ka yihiin 25 %. Qolo waa kuwa u adeegaaya oo iyaguna tiradoodu ay tahay 25 %. Labadaas qolo, wadar ahaan waa 50 % ee bulshada ah. Kala bar inta hartay oo 25 % ah waa dadka shaqeeya ee ah muruq-maal iyo maskax-maal. Boqolleyda hartay ee ah 25 % waxay ka shaqeeyaan adeegyada bulshada (siyaasadda, caafimaadka, tacliinta sare, ciidamada, garsoorka, amniga, iwl).

Waxaa halkaas ka muuqata dal-kasta oo kamid ah waddamada horey u-maray, barwaaqo-sooranka ay ku sugan yihiin waxaa u shaqeeya 25 % oo keliya.  Hantida ma-guurtada ah oo Eebbe ugu deeqey oo ay si cadaalad ah u qaybsadeen iyo talada oo ay wadaageen, isla-markaas qof-walba oo ay dhigeen martabaddii uu ka mudnaa ayay ku gaareen guusha nololeed. 

 

Casharkii  19-aad

Sida aanu soo xusney, marka la eego mafaahiimta diinta islaamka, aragtida  hannaanka dhaqaale waa qayb kamid ah anshaxa guud ee islaamku uu ku maareeyo nolosha gebi-ahaanteed. Ganacsatada iyo shirkadaha sida gaarka ah u shaqaysta, iyada oo islaamku uu siinayo madax-bannaani buuxd, a oo ay ku maareynayaan hantidooda ama uu ku baadi-goobayaan faa’iido xalaal ah, xoriyaddu maahan mid furan oo bilaa-xuduud ah. Bal waxay leedahay heer lama-dhaafaan ah oo lagu ilaalinayo xuquuqda dad-waynaha laga ganacsanayo. Heer-xuduudka n ayaa waxaa lagu soo koobi-karaa laba qodob. Mid wuxuu yahay heer qofeed oo wuxuu xiriir la leeyahay qeexidda damiirka qofka (Self-identification) loo xil-saarayo masuuliyadda hantida bulshada islaamka ah. Qodobka II-aad ee heer-xuduudka, wuxuu xiriir la leeyahay qeexidda ujeeddada (Objective identification).

Haddii aanu ku hor-marno xuduudda heerka 1-aad, waxaa xuduud ku ilaashan is-faafreebka uu qofku is-xakamaynayo. Aqoonta iyo ilaah ka-dhowrsiga lagu doortay qofka xilka haya, ayaa waxay abuureysaa xuduud uu ku joogsado kuna ilaasho hantida caamka ah ee lagu aaminay. Qodobkan wuxuu yahay mid ka maqan hannaanka dhaqaale ee casriga ah iyo kuwa ilaah-garashadu ay ku yar-tahay. Marka laga hadlayo hanashada damiirka, islaamku wuxuu qof-kasta u yeelayaa mid naftiisa ilaasha oo la xisaabtama, ka hor inta aan lala xisaabtamin. In uu miisaan isa-saaro ka hor intaan la miisaamin. Qodobkan maahan mid arimaha maaliyadda oo keliya ku eg, bal waa mid caam-yeeleysa hawl kasta oo maamulkeed iyo maareynteeda masuul laga yahay. 

Suubanihii aanu jecleyn ooraah macaan ayuu ka yiri arintan oo waxay ahayd (Mid walba oo idin-ka mid ah waa masuul, mid walbana waxaa saaran xilka inta uu masuulka ka yahay). Is-faafreebka qofeed waxay damaanad qaad togan u tahay in khayrka iyo wanaagga ay ku dhex-faafaan bulshada dhexdeeda. Waa meesha ay u bugto bulsha walba oo muslin ah ee casrigan jirta. Isla-arintan ayaa waxay sabab u noqotay in ummadaha islaamka ah ay ku fashilmaan noloshii siyaasadeed iyo middii bulshadeed. Qodobkan is-faafreebka waxaa lagu tilmaamaa in uu yahay xuduudda difaaca hore ee bulshada, taas oo ka hor-joogsanaysa in bulshadu uu dhaqanka ka xumaado. Cibaadaduna maahan wax dhaafsiisan in nafta lagu edbiyo oo wixii khalad ka dhaca ay halkaas isaga nadiifiso. 

Qodobka labaad ee qeexidda ujeeddada waa xeerar gaar ah oo mid walba looga hor-tegayo arimo fashil ku keenaya dhaqdhaqaaqa nolosha dhaqaalaha. Xeerarkan ayaa waxay isugu jiraan qawaaniin lagu reebayo falalka guracan oo dhaqaalaha laga raadinayo, laakiin dhaawac u geysanaya nolosha guud. Falalkaas waxaa kamid ah  goobaha khamaarka,  guryaha dacaarada, ganacsiga khiyaaneysan, ganacsiga xirmeyssan, iibsiga agab aanan suuqa oolin iyo nadaamka dul-saarashada. 

Waxaa qodobkan kamid ah nadaamka kormeerka. Masuulka bulshada waxaa ku waajib ah in uu kormeero seyladaha, ama uu u wakiisho dad ku filan hawshan. Waxaa arinkaas lagaga hor-tegayaa, in la ilaasho hantida suuqa taal ee dadku leeyahay. Isla-markaas la dhawro xuquuqda dadka wax iibsanaya. Si miisaasnkaas uusan u dheelliyin oo tub toosan ugu hayaamo nadaamka dhaqaale ee islaamka. Suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.) mararka qaar wuxuu u qasdiyi jirey in uu suuqa dhex-meero. Iyada oo uu ku tilmaamay in suuqu uusan ahayn meel ku wanaagsan in lagu raago, misana adeegga laga adeeganayo ka-sokow wuxuu u booqan jiray in uu khaladka ka saxo.

Haddaba sida aanu soo xusney, dhibaatada dhaqaale ee dunida haysata haddii hanti-goosigu xujadeed ka dhigay hantida dabiiciga ah oo dunida ku yar, Maarkisiyadduna ay xujadeeda ka dhigtay is-diidmada u dhexeeya xoogagga wax-soo-saarka iyo xiriirka qaybinta. Islaamku labadaas aragtiba waa uu fashiliyay isaga oo ku baaqaya aayadda aayadda 34-aad ee suuradda Ibraahim:

“ وَآتَاكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ  ” Eebbaha boqorka ah ee milkiyadda uunka yeeshey wuxuu inoogu baaqay in kheyraad nagu filan uu uunka inoogu diyaarshay. Waa hanti aanan gabaabsi iyo xaaluf toona ku imaanayn. Laakiin dhibaatada jirta waa mooryaannimada qofka aadamiga ah, gaar ahaan kuwooda ay ku yar-tahay ilaah-garashada, kuwaas oo mar-walba u sharaxan in ay is dulmiyaan. Halkii ay naftooda ku cadibi lahaayeen in ay shaqeeyaan oo baadi-goobaan aqoon ay wax kula soo-baxaan, waxaa uga sahlan in ay is bililiqeystaan oo is-boobaan. Taas caksigeeda, islaamku wuxuu ku baaqayaa hor u-mar dhaqaale iyada oo lagu kicinayo fikir ahaan, caqli ahaan iyo xeer ahaanba. Wax soo saarka islaamku waxa uu hoos imanayaa mabda'a kormeerka dhexe iyo dawladda oo door hoggaamineed leh. Wax-soo-saarkuna wuxuu ujeedkiisu yahay inuu qanciyo dhammaan baahiyaha shakhsiyaadka. Islaamku wuxuu reebayaa wax-soo-saarka kheyraadka qaaliga ah ama qayb-hoosaadka ah, haddii aan la dhammaystirin wax-soo-saarka agabka lagama maarmaanka ah. Waxaa intaaqs weheliya oo bulshada islaamka ka reeban gabi ahaanba soo saarista waxyaabaha raaxaysiga ah iyo kuwa aan xishoodka lahayn.  

 

WQ. Dr. Saadiq Enow

saadiqm1000@gmail.com